Η ονομασία του ναού καλύπτεται από πέπλο μυστηρίου. Οι μελετητές εκτιμούν ότι αποδίδεται σε θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, η οποία φυλασσόταν στο ναό και συνδεόταν με θαυμαστή - «αχειροποίητο» δημιουργία.
Επί 16 αιώνες διατηρεί την ίδια μορφή, ανέγγιχτη από το πέρασμα του χρόνου και τις παρεμβάσεις του ανθρώπου. Το κτίσμα του Ιερού Ναού της Παναγίας Αχειροποιήτου κατασκευάστηκε μεταξύ του 450 και του 475 μ.Χ.
Επιμέλεια: Θάνος Χερχελετζής
Μάλιστα, θεωρείται μοναδικό σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο, καθώς από την εποχή που ανοικοδομήθηκε ως σήμερα δεν έχει υποστεί αλλοιώσεις και σημαντικές καταστροφές. Ο ναός βρίσκεται στο κέντρο της βυζαντινής Θεσσαλονίκης, στην οδό Αγίας Σοφίας 56.
Η αρχιτεκτονική
Ο Ναός της Παναγίας Αχειροποιήτου ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με νάρθηκα και υπερώα. Κτίστηκε πάνω στα ερείπια ρωμαϊκών λουτρών, ίχνη των οποίων διατηρούνται ως σήμερα στο βόρειο κλίτος.
Το κτίσμα στα ανατολικά καταλήγει σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα, ενώ βόρεια της αψίδας βρίσκεται παρεκκλήσι αφιερωμένο στην Αγία Ειρήνη.
Στη νότια είσοδο του ναού βρίσκεται ένα προσκολλημένο κτίσμα με κόγχη στα ανατολικά, το οποίο χρησίμευε για τις λατρευτικές ανάγκες της βασιλικής. Τα τρία κλίτη χωρίζονται μεταξύ τους με δύο κιονοστοιχίες με κορινθιακά κιονόκρανα.
Τα εξαιρετικά ψηφιδωτά
Ο ιερός ναός διακρίνεται για τα εξαιρετικής τέχνης ψηφιδωτά που σώζονται στα εσωράχια των τόξων των κιονοστοιχιών. Εχουν φυτικό (αμπέλια με τσαμπιά σταφύλια, φρούτα και καρποί μέσα σε πιατέλες, φυλλώματα), ζωικό (περιστέρια, πέρδικες, ψάρια) και συμβολικό (χριστόγραμμα, σταυροί, ευαγγέλια) διάκοσμο και ανήκουν στην αρχική φάση του ναού.
Στο β’ τέταρτο του 13ου αιώνα τοποθετείται η τοιχογραφία των 40 Μαρτύρων, που βρίσκεται στο νότιο κλίτος. Οι Μάρτυρες εικονίζονται με στρατιωτική ενδυμασία (χιτώνας, χλαμύδα με πόρπη, τετράγωνο επίραμμα ενδεικτικό του αξιώματος). Στο δεξί χέρι κρατούν σταυρό, σύμβολο του μαρτυρίου. Το μεγαλύτερο μέρος του δαπέδου έχει διασωθεί.
Οι τοιχογραφίες που σώζονται στο νότιο κλίτος της βασιλικής χρονολογούνται στις πρώτες δεκαετίες του 13ου αιώνα. Είναι ελάχιστες και σε άσχημη κατάσταση. Απεικονίζονται στρατιωτικοί άγιοι, ολόσωμες μορφές που εναλλάσσονται με μορφές με προτομή και αποτελούν μέρος της παράστασης των Σαράντα Μαρτύρων της Σεβάστειας.
Η ονομασία του ναού
Οπως αναφέρεται σε ιστορικές πηγές, το όνομα Αχειροποίητος δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς δόθηκε στο ναό. Σύμφωνα με μαρτυρία του Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, οφείλεται σε μια θαυματουργή εικόνα της Παναγίας του τύπου της δεομένης, η οποία φυλασσόταν στον ναό και συνδεόταν με θαυμαστή – «αχειροποίητο» δημιουργία. Η ονομασία αυτή, εγγράφως, εμφανίζεται για πρώτη φορά στα 1320.
Το 1345 μέσα στον ναό έλαβε χώρα η σφαγή των Ζηλωτών της Θεσσαλονίκης.
Ο Ναός της Αχειροποιήτου ήταν ο πρώτος ναός που μετατράπηκε σε τζαμί, μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς το 1430, επί του Μουράτ του Β’ και έλαβε το όνομα «Εσκί τζουμά τζαμί», που σημαίνει «παλιό προσκύνημα της Παρασκευής» επειδή εκεί προσεύχονταν οι μουσουλμάνοι κάθε Παρασκευή, ημέρα προσκύνησης των μουσουλμάνων. Ετσι, από τους πρώτους περιηγητές και λόγιους αναφέρεται σε πηγές και ως Ναός της Αγίας Παρασκευής.
Ο ναός όπου κοιμήθηκαν πρόσφυγες
Το 1922, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο ναός μετατράπηκε σε κατάλυμα για δεκάδες προσφυγικές οικογένειες. Εκεί οι διωγμένοι από τους Τούρκους Έλληνες της Ιωνίας βρήκαν καταφύγιο και διέμεναν μέσα στο ναό μέχρι να ολοκληρωθούν οι διαδικασίες, για να εγκατασταθούν σε κατοικίες.
Το 1912, με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, ο ναός αποδόθηκε πάλι στη χριστιανική λατρεία. Οι σεισμοί του 1978 προκάλεσαν στο μνημείο σοβαρές βλάβες. Ακολούθησαν σημαντικές αναστηλωτικές εργασίες.
Το κτίσμα της Παναγίας Αχειροποιήτου συγκαταλέγεται σήμερα ανάμεσα στα καλύτερα διατηρημένα και πιο σημαντικά παραδείγματα της τυπικής ξυλόστεγης βασιλικής με υπερώα της πρωτοβυζαντινής περιόδου.
Τι αποκάλυψαν οι ανασκαφές του Μετρό απέναντι από το ναό
Στο βόρειο τμήμα του Σταθμού Αγίας Σοφίας του Μετρό Θεσσαλονίκης, ακριβώς απέναντι από το ναό της Παναγίας Αχειροποιήτου, ήρθε στο φως ένα μνημειακό σύνολο της ύστερης αρχαιότητας που καλύπτει μια μακρά περίοδο χρήσης μέχρι τα τέλη του 6ου αι.- αρχές 7ου αι.
Όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα της Αττικό Μετρό ΑΕ, πρόκειται για τμήμα μίας από τις κύριες οδικές αρτηρίες της αρχαίας Θεσσαλονίκης, που αποκαλύφθηκε σε μήκος τουλάχιστον 72,80μ. Η οδός στρωμένη με μαρμάρινες πλάκες και οριοθετημένη από μαρμάρινα κράσπεδα, λίγο πριν τη συμβολή της με την κάθετη οδό στο ύψος της σημερινής Αγίας Σοφίας διευρύνεται, διαμορφώνοντας πλακόστρωτη πλατεία με κρήνη για να ξεδιψούν περαστικοί και περίοικοι.
Μετρό Θεσσαλονίκης – Σταθμός Αγίας Σοφίας – Βόρεια πλευρά
Τη μνημειακή μορφή του δρόμου συμπληρώνει κιονοστοιχία, από την οποία ορατός σήμερα είναι ο ισχυρός στυλοβάτης, που σώζει κατά χώραν επτά βάσεις κιόνων του 4ου και 6ου αι., οριοθετεί τον οδικό άξονα στα νότια και τον χαρακτηρίζει ως via colonnata.
Από τα κτήρια της νότιας οικοδομικής γραμμής των παλαιοχριστιανικών χρόνων εντοπίστηκαν μόνον οι όψεις τους και κάποια θυραία ανοίγματα. Σύμπλεγμα κτιστών αποχετευτικών αγωγών κατέληγε σε μεγάλο κεντρικό καμαροσκεπή αγωγό, που διέρχεται κάθετα στο ύψος της σημερινής οδού Πλάτωνος, ενώ πήλινοι και μολύβδινοι αγωγοί εξυπηρετούσαν τις ανάγκες του υδροδοτικού δικτύου της πόλης.
Πληροφορίες – πηγές: Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Αττικό Μετρό ΑΕ, Μετρό-ντας την Ιστορία της Θεσσαλονίκης
