Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα

Είναι δε τόσο σημαντικό το γεγονός της Αναστάσεως του Κυρίου, ώστε για μας τους Ορθοδόξους Χριστιανούς κάθε Κυριακή είναι Ανάσταση, το εβδομαδιαίο Πάσχα της Εκκλησίας, αλλά και κάθε Θεία Λειτουργία αποτελεί ένα αναστάσιμο γεγονός. Ο Κύριος Ιησούς Χριστός «ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας». Ως εκ τούτου, της εορτής της Αναστάσεως προηγείται η Μεγάλη Εβδομάδα, η Εβδομάδα του Πάθους και του σταυρικού θανάτου του Κυρίου. Σταυρός και Ανάσταση δεν χωρίζονται ποτέ στη ζωή και τη θεολογία της Αγίας μας Ορθοδόξου Εκκλησίας. Η χαρά της Αναστάσεως ήλθε στον κόσμο διά του Σταυρού. «Ιδού γαρ ήλθε διά του σταυρού χαρά εν όλω τω κόσμω».

Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα αποτελεί το λειτουργικό αποκορύφωμα του εκκλησιαστικού έτους. Οι άγιοι υμνογράφοι της Εκκλησίας μας έγραψαν ο,τι ωραιότερο και ο,τι υψηλότερο για τη Μεγάλη Εβδομάδα, ώστε η υμνογραφία της ν’ αποτελεί ένα ανεκτίμητης αξίας θησαυρό. Ακούγοντας κανείς τους ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδος αντιλαμβάνεται, ότι είναι αδύνατο να εκφραστεί το νόημά της καλύτερα από τον τρόπο με τον οποίο το εξέφρασαν οι θεόπνευστοι ποιητές αυτών των ύμνων. Για να ζήσουμε σωστά την Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα και την Ανάσταση του Κυρίου προετοιμαζόμαστε για σαράντα ημέρες με τη νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που αποτελεί τη μεγαλύτερη σε διάρκεια και την αυστηρότερη νηστεία της Εκκλησίας μας. Όπως οι Προφήτες Μωϋσής και Ηλίας νήστεψαν σαράντα ημέρες, για ν’ αξιωθούν να δούν τον Θεό, έτσι κι εμείς νηστεύουμε σαράντα ημέρες, για να ζήσουμε τα μεγάλα και απόρρητα γεγονότα της Αγίας και Μεγάλης Εβδομάδος. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή ολοκληρώνεται την Παρασκευή προ των Βαίων και, αφού εορτάσουμε την Ανάσταση του Αγίου και Δικαίου Λαζάρου και τη θριαμβευτική είσοδο του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα, εισερχόμαστε στην Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα το εσπέρας της Κυριακής των Βαίων.

Γιατί η εβδομάδα αυτή ονομάζεται Μεγάλη; Όχι, βεβαίως επειδή έχει μεγαλύτερη διάρκεια η περισσότερες ημέρες από τις άλλες εβδομάδες, αλλά γιατί κατ’ αυτήν συνέβησαν μεγάλα τινά και απόρρητα για τη σωτηρία μας γεγονότα, κατά τον λόγο του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Αξίζει να παραθέσουμε ολόκληρο το σχετικό χωρίο από την 30η Ομιλία στη Γένεση του μεγάλου αυτού Πατρός και Διδασκάλου της Εκκλησίας μας. «Μεγάλην δε καλούμεν την εβδομάδα, ουκ επειδή πλέον έχει το μήκος των ωρών, και γαρ εισιν έτεραι πολλώ μείζους ώρας έχουσαι· ουδέ επειδή πλείους ημέρας έχει, και γαρ ο αυτός αριθμός και ταύτη και ταίς άλλαις πάσαις. Τίνος ούν ένεκεν μεγάλην ταύτην καλούμεν; Επειδή μεγάλα τινά και απόρρητα τυγχάνει τα υπάρξαντα ημίν εν αυτή αγαθά. Εν γαρ ταύτη ο χρόνιος ελύθη πόλεμος, θάνατος εσβέσθη, κατάρα ανηρέθη, του διαβόλου η τυραννίς κατελύθη, τα σκεύη αυτού διηρπάγη, Θεού καταλλαγή προς ανθρώπους γέγονεν, ουρανός βάσιμος γέγονεν, άνθρωποι τοις αγγέλοις συνεμίγησαν, τα διεστώτα συνήφθη, ο φραγμός περιηρέθη, το κλείθρον ανηρέθη, ο της ειρήνης Θεός ειρηνοποίησε τα άνω και τα επί της γης. Διά τούτο τοίνυν μεγάλην την εβδομάδα καλούμεν, επειδή τοσούτον πλήθος δωρεών ημίν εν αυτή κεχάρισται ο Δεσπότης». Ονομάζουμε αυτή την εβδομάδα μεγάλη, όχι επειδή έχει περισσότερες ώρες, διότι υπάρχουν άλλες που έχουν πολύ περισσότερες ώρες. Ούτε επειδή έχει περισσότερες ημέρες, διότι και όλες οι άλλες έχουν τον ίδιο αριθμό ημερών. Γιατί, λοιπόν, την ονομάζουμε μεγάλη; Διότι τα αγαθά, που συνέβησαν κατ’ αυτήν, είναι για μας μεγάλα και ανέκφραστα. Διότι κατ’ αυτήν κατέπαυσε ο μακροχρόνιος πόλεμος, νικήθηκε ο θάνατος, εξαφανίστηκε η κατάρα, κατελύθη η εξουσία του διαβόλου, ηρπάγησαν οι αιχμάλωτοί του, έγινε η συνδιαλλαγή του Θεού με τους ανθρώπους, ο ουρανός έγινε κατοικήσιμος, οι άνθρωποι ανεμίχθησαν με τους αγγέλους, τα διεστώτα (=χωρισμένα) ενώθηκαν, ο φραγμός ήρθη, η κλείδα αφαιρέθηκε, ο Θεός της ειρήνης ειρηνοποίησε τα ευρισκόμενα στον ουρανό με τα ευρισκόμενα επί της γης. Γι’ αυτό, λοιπόν, ονομάζουμε την εβδομάδα αυτή μεγάλη, επειδή κατ’ αυτήν μας χάρισε ο Δεσπότης πλήθος από δωρεές.

Οι τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδος έχουν ως κεντρικό θέμα τους τον Νυμφίο Χριστό, γι’ αυτό και οι εσπερινές ακολουθίες τους (Όρθρος Μεγάλης Δευτέρας, Μεγάλης Τρίτης και Μεγάλης Τετάρτης) ονομάζονται Ακολουθίες του Νυμφίου. Σε όλους τους ναούς εκτίθεται προς προσκύνηση η εικόνα του Νυμφίου Χριστού, που, όσο και αν αυτό ακούγεται παράδοξο, είναι η εικόνα του Χριστού πάσχοντος με το ακάνθινο στεφάνι επί της κεφαλής και τα χέρια Του δεμένα να κρατούν τον κάλαμο. Είναι ουσιαστικά η εικόνα της άκρας ταπεινώσεώς Του. Ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι ο Νυμφίος της Εκκλησίας· Αυτός που από άκρα αγάπη προς τον άνθρωπο και με σκοπό τη σωτηρία του «εκένωσεν εαυτόν μορφήν δούλου λαβών, εν ομοιώματι ανθρώπων γενόμενος»· Αυτός που «εταπείνωσεν εαυτόν γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού» (Φιλ. β’ 7-8).

Στη συνέχεια θα παραθέσουμε και θα σχολιάσουμε εν συντομία το κύριο τροπάριο αυτών των τριών ημερών, που ψάλλεται ως Απολυτίκιο στην αρχή του Όρθρου και που αποτελεί ένα εγερτήριο σάλπισμα, το οποίο πρέπει να μας συνέχει όχι μόνο κάθε Μεγάλη Εβδομάδα, αλλά κάθε ημέρα της ζωής μας.

«Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός και μακάριος ο δούλος, ον ευρήσει γρηγορούντα· ανάξιος δε πάλιν, ον ευρήσει ραθυμούντα. Βλέπε ούν ψυχή μου, μη τω ύπνω κατενεχθής, ίνα μη τω θανάτω παραδοθής, και της Βασιλείας έξω κλεισθής· αλλά ανάνηψον κράζουσα· Άγιος, άγιος, άγιος ει ο Θεός ημών, προστασίαις των ασωμάτων, σώσον ημάς».

Ιδού ο Νυμφίος έρχεται στο μέσον της νύχτας και μακάριος (=ευτυχισμένος) θα είναι ο δούλος που θα τον βρεί (ο Νυμφίος) ξάγρυπνο (σε εγρήγορση) να τον περιμένει· ανάξιος, όμως, πάλι θα είναι εκείνος, που θα τον βρεί ράθυμο και απροετοίμαστο. Βλέπε, λοιπόν, ψυχή μου να μη βυθιστείς στον πνευματικό ύπνο, για να μην παραδοθείς στον θάνατο (της αμαρτίας) και να μείνεις έξω από τη Βασιλεία του Θεού. Αλλά ανάνηψε κραυγάζοντας· Άγιος, άγιος, άγιος είσαι εσύ ο Θεός· σώσε μας διά της προστασίας των επουρανίων Ασωμάτων Δυνάμεων (των αγίων Αγγέλων).

Το τροπάριο αυτό είναι εμπνευσμένο από την Παραβολή των δέκα παρθένων (Ματθ. κε’, 1-13), που αναγινώσκεται στη Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων τη Μεγάλη Τρίτη το πρωί. Είναι εμπνευσμένο, επίσης, από ένα απόσπασμα από το 12ο κεφάλαιο του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου, όπου ο Κύριος λέει τα εξής: «και υμείς όμοιοι ανθρώποις προσδεχομένοις τον κύριον εαυτών, πότε αναλύσει εκ των γάμων, ίνα ελθόντος και κρούσαντος ανοίξωσιν αυτώ. Μακάριοι οι δούλοι εκείνοι, ούς ελθών ο κύριος ευρήσει γρηγορούντας» (36-37). Οφείλουμε να συμπεριφερόμαστε, όπως τους ανθρώπους εκείνους που αναμένουν τον κύριό τους πότε θα γυρίσει από τον γάμο, ώστε μόλις έρθει και κτυπήσει την πόρτα να του ανοίξουν. Μακάριοι (=ευτυχισμένοι) είναι οι δούλοι εκείνοι που ο κύριός τους θα τους βρεί ξάγρυπνους.

«Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός». Ο ιερός υμνογράφος κάνει λόγο για αιφνίδια έλευση του Νυμφίου Χριστού, για έλευσή Του σε ώρα που κανένας δεν Τον περιμένει. Πρόκειται σαφέστατα για τη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου, της οποίας την ημέρα και την ώρα κανένας δεν γνωρίζει, συμφώνως προς τη ρητή δήλωση του ιδίου του Κυρίου (Μαρκ. ιγ’, 32). Ας μην ξεχνούμε, όμως, και μια άλλη αλήθεια. Οι πλείστοι εξ ημών δεν θα προλάβουμε εν ζωή τη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου. Κατά ταύτα, η ώρα της Δευτέρας Παρουσίας για τον καθένα από εμάς είναι η ώρα του θανάτου. Και ασφαλώς κανένας δεν έχει συμβόλαιο με τον θάνατο, ότι θα ζήσει τόσα η τόσα χρόνια. Η ώρα του θανάτου μας είναι παντελώς άδηλη. Γι’ αυτό όλοι μας οφείλουμε να είμαστε σε διαρκή πνευματική εγρήγορση. Όπως οι στρατιώτες εν καιρώ πολέμου ευρίσκονται σε διαρκή επιφυλακή, για να μην τους καταλάβει ο εχθρός χωρίς να το αντιληφθούν, έτσι κι εμείς πρέπει να είμαστε σε διαρκή πνευματική ετοιμότητα και πνευματική εγρήγορση, ώστε ο θάνατος να μη μας βρεί σε κατάσταση πνευματικής αδιαφορίας και πνευματικής ραθυμίας.

Δυστυχώς οι διάφορες βιοτικές μέριμνες μας απορροφούν συνήθως σε τέτοιο βαθμό, ώστε να ξεχνούμε ότι έχουμε και πνευματικές ανάγκες πέραν των υλικών μας αναγκών. Πολλοί άνθρωποι ανάμεσά μας ζούν, ως εάν να πρόκειται να παραμείνουν αιώνιοι πάνω στη γη. Ζούν, ως εάν να μην υπάρχει θάνατος, ως εάν να μην υπάρχει τελική κρίση και αιώνια ζωή, ως εάν να μην έχουν αθάνατη ψυχή. Στην ίδια παγίδα κινδυνεύουμε λόγω των βιοτικών μας μεριμνών να πέσουμε και όλοι εμείς που υποτίθεται ότι αγωνιζόμαστε να παραμείνουμε ζωντανά μέλη της Εκκλησίας. Το αποτέλεσμα είναι να βυθιζόμαστε σ’ έναν πνευματικό ύπνο, σ’ έναν πνευματικό λήθαργο και τελικά να παραδιδόμαστε στον πνευματικό θάνατο, τον θάνατο της αμαρτίας, με άμεσο κίνδυνο να μείνουμε έξω από τη Βασιλεία του Θεού. Ο ιερός υμνογράφος είναι σαφέστατος: ευτυχισμένος θα είναι ο δούλος εκείνος, που ο Νυμφίος Χριστός θα τον βρεί είτε κατά την ώρα της Δευτέρας Παρουσίας είτε κατά την ώρα του θανάτου ξάγρυπνο, σε εγρήγορση, να τον περιμένει· ανάξιος, όμως, πάλι θα είναι εκείνος, που θα τον βρεί ράθυμο και απροετοίμαστο. Όπως ο Απόστολος Παύλος αναφέρει στην προς Ρωμαίους επιστολή του: «ώρα ημάς ήδη εξ ύπνου εγερθήναι … η νυξ προέκοψεν, η δε ημέρα ήγγικεν. αποθώμεθα ούν τα έργα του σκότους και ενδυσώμεθα τα όπλα του φωτός (ιγ’ 11-12). Ήρθε η ώρα να ξυπνήσουμε από τον πνευματικό ύπνο και τον πνευματικό λήθαργο. Η νύκτα όπου να ‘ναι φεύγει και η μέρα κοντεύει να έρθει. Γι’ αυτό ας πετάξουμε από πάνω μας τα έργα του σκότους, τα έργα της αμαρτίας, και ας φορέσουμε τα όπλα του φωτός.