Οι Τρεις Ιεράρχες ως ορθόδοξο κριτήριο λόγου και αλήθειας: θεολογία που γεννά μετάνοια
Η εορτή των Τριών Ιεραρχών μας δίνει ένα ισχυρό ορθόδοξο κριτήριο για τον λόγο: τι σημαίνει να μιλά κάποιος σωστά, υπεύθυνα και αληθινά. Στη σύγχρονη εποχή, όπου ο λόγος συχνά γίνεται όπλο αντιπαράθεσης, μέσο αυτοδικαίωσης ή εργαλείο χειρισμού, οι Τρεις Ιεράρχες έρχονται ως πρότυπα λόγου που γεννά μετάνοια. Ο λόγος τους δεν ήταν “ρητορική” για εντυπωσιασμό. Ήταν καρπός προσευχής και σκοπός του ήταν η θεραπεία του ανθρώπου.
Ο Μέγας Βασίλειος δείχνει ότι ο λόγος πρέπει να συνοδεύεται από ζωή. Όταν μιλά κανείς για αρετή, πρέπει να αγωνίζεται να τη ζει. Διαφορετικά, ο λόγος γίνεται κενός και προκαλεί σκανδαλισμό. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος διδάσκει ότι η θεολογία δεν είναι παιχνίδι εννοιών. Χρειάζεται διάκριση: πότε μιλάμε, πώς μιλάμε, σε ποιον μιλάμε, και με ποια εσωτερική κατάσταση. Ο ίδιος μας θυμίζει ότι υπάρχουν πράγματα που δεν “χωρούν” σε επιπόλαιες συζητήσεις, γιατί αφορούν το μυστήριο του Θεού. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, τέλος, εμφανίζεται ως το κριτήριο του προφητικού λόγου: μιλά με παρρησία, όχι για να πληγώσει, αλλά για να θεραπεύσει. Ελέγχει την αδικία, όχι από θυμό, αλλά από αγάπη για την αλήθεια.
Η ορθόδοξη παράδοση γνωρίζει ότι ο λόγος μπορεί να χτίσει και να γκρεμίσει. Ο λόγος που δεν έχει αγάπη γίνεται σκληρός, και ο λόγος που δεν έχει αλήθεια γίνεται ψεύτικος. Οι Τρεις Ιεράρχες κρατούν αυτή την ισορροπία: αλήθεια χωρίς μίσος, αγάπη χωρίς συμβιβασμό με το ψέμα. Αυτός ο λόγος δεν κολακεύει, αλλά ούτε ταπεινώνει τον άνθρωπο. Τον καλεί σε μετάνοια, σε αλλαγή ζωής, σε επιστροφή στον Θεό.
Το μήνυμα είναι εξαιρετικά επίκαιρο. Σήμερα, ο δημόσιος λόγος γεμίζει από υπερβολές, σκληρές κρίσεις και εύκολες καταδίκες. Ακόμα και στις σχέσεις μας, συχνά μιλάμε περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται και ακούμε λιγότερο απ’ όσο πρέπει. Οι Τρεις Ιεράρχες θα μας δίδασκαν ότι ο λόγος χρειάζεται άσκηση: να μάθουμε να μιλάμε με ευθύνη, να ελέγχουμε την καρδιά πριν ανοίξουμε το στόμα, να μη χρησιμοποιούμε τη γνώση για να νικήσουμε τον άλλον, αλλά για να τον ωφελήσουμε.
Η εορτή των Τριών Ιεραρχών γίνεται έτσι σχολείο λόγου και αλήθειας. Μας καλεί να κάνουμε τον λόγο μας πιο καθαρό, πιο ταπεινό, πιο ωφέλιμο. Και κυρίως, μας καλεί να κάνουμε τον λόγο μας “ευαγγελικό”: λόγο που οδηγεί στη μετάνοια και στη χαρά της επιστροφής, λόγο που δεν διαλύει, αλλά οικοδομεί. Τότε τιμούμε πραγματικά τους Τρεις Ιεράρχες: όχι μόνο με λόγια για εκείνους, αλλά με λόγο σαν τον δικό τους.
