Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου δεν τιμάται μόνο με εκκλησιαστικές ακολουθίες, αλλά συνοδεύεται και από πλούσια λαϊκή παράδοση, που κρατά ζωντανή τη μνήμη και τη σημασία του Σταυρού στη ζωή των χριστιανών.
Στην Ελλάδα, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα είναι ο στολισμός του Σταυρού με βασιλικό. Οι πιστοί φέρνουν κλωνάρια στον ναό, τα οποία ο ιερέας ευλογεί κατά την ακολουθία και τα μοιράζει στον κόσμο. Ο βασιλικός τοποθετείται σε σπίτια, εικονίσματα ή χωράφια, ως ευλογία και προστασία. Σύμφωνα με την παράδοση, βασιλικός φύτρωσε στον τόπο όπου η Αγία Ελένη βρήκε τον Τίμιο Σταυρό.
Σε αγροτικές περιοχές, η ημέρα του Σταυρού θεωρείται αρχή του φθινοπώρου και της σποράς. Παλαιότερα οι αγρότες έπαιρναν λίγο ευλογημένο βασιλικό και ράντιζαν με αγιασμό τα χωράφια τους, παρακαλώντας τον Θεό να ευλογήσει τη σοδειά. Έτσι, η γιορτή συνδέεται με τον κύκλο της ζωής και της γης.
Επίσης, σε ορισμένα νησιά, θεωρείται η μέρα που «σταυρώνεται» η θάλασσα. Οι ψαράδες έριχναν σταυρωμένα φύλλα βασιλικού στο νερό, ζητώντας προστασία στα ταξίδια τους. Το έθιμο αυτό δείχνει τη βαθιά σχέση του Σταυρού με τη φύση και το καθημερινό βίωμα.
Η λαϊκή παράδοση, λοιπόν, δεν είναι απλά ένα «συμπλήρωμα» της εορτής, αλλά τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι εκφράζουν έμπρακτα την πίστη τους. Μέσα από τα έθιμα, ο Σταυρός αγιάζει τη ζωή, τη γη, τη θάλασσα και όλη την καθημερινότητα.
