Οι Βλάχοι πρωτοπόροι στους απελευθερωτικούς αγώνες του έθνους - Ποιοι από τους εθνικούς ευεργέτες ήταν Βλάχοι - Σε ποιες περιοχές της Ελλάδας ζουν Βλάχοι;
Πολλές συζητήσεις και αντιδράσεις προκάλεσε η αναφορά της βουλευτού του ΜΕΡΑ25 Σοφίας Σακοράφα σε διάρκεια συζήτησης στη Βουλή για τη βιωσιμότητα της Θράκης ,για «γλώσσες και ιδιαίτερο πολιτισμό των Κοινοτήτων» της Ελληνικής Πολιτείας. «Δεν απειλείται από αυτά η εθνική ομοψυχία και η υπόσταση του έθνους ούτε από τα βλάχικα, τα αρβανίτικα ή τα σλαβομακεδόνικα. Και κανείς δεν δικαιούται να είναι υπερήφανος για το ιστορικό του ελληνικού κράτους σε αυτόν τον τομέα…».
Ανάμεσα σε αυτούς που αντέδρασαν ήταν και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων (ΠΟΠΣΒ) η οποία με επιστολή της προς τον Πρόεδρο της Βουλής Κωνσταντίνο Τασιούλα που κοινοποιήθηκε και στους προέδρους των κομμάτων, τονίζει «ότι οι Βλάχοι δεν είμαστε ούτε «μειονότητα» ούτε «κοινότητα», ενώ αναφέρεται και στους Έλληνες Βλάχους, που είτε ανώνυμοι, είτε επώνυμοι, Εθνικοί Ευεργέτες και λόγιοι, αγωνίστηκαν για την Ελλάδα και το Ελληνικό Έθνος (σχετικό ρεπορτάζ στο protothema.gr, στις 13/04/2022).
Με την καταγωγή των Βλάχων, τη γλώσσα και τη μακραίωνη ιστορία τους, έχουμε ασχοληθεί εκτενώς σε άρθρο μας στις 25/2/2018. Σήμερα θα δούμε σε ποιες περιοχές της Ελλάδας ζουν Βλάχοι, τον πληθυσμό τους στο νεότερο ελληνικό κράτος, αλλά και τους Βλάχους Εθνικούς Ευεργέτες και εθνικούς αγωνιστές.
Η διασπορά των Βλάχων στον ελλαδικό χώρο
Όπως έχουμε αναφέρει, οι Βλάχοι αυτοπροσδιορίζονται: ως Αρμάνοι, «Ρωμαίοι πολίτες της καθ’ ημάς Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που κατά τους τελευταίους αιώνες της επονομαζόταν και Ρωμανία» (Ν. Μέρτζος). Οι οικισμοί τους χωρίζονταν σε δύο κατηγορίες: σε εμποροβιοτεχνικούς, με μη μετακινούμενο πληθυσμό και νομαδοκτηνοτροφικούς, με δύο «κοιτίδες»: μία στα πεδινά και μία στα ορεινά.
Οι κατούνες (οικισμοί) των Ελληνοβλάχων νομαδοκτηνοτρόφων ομαδοποιούνται σε βλαχοχώρια, τα οποία ως τα μέσα τουλάχιστον του 19ου αιώνα, βρίσκονταν στις εξής περιοχής: Γκιόνα, Οίτη, Βαρδούσια, Καρπενήσι, Άγραφα, Παλαιοχώρια (ανάμεσα στα Άγραφα και τον Αχελώο),
Ασπροπόταμος (Αχελώος), άνω λεκάνη του Άραχθου, άνω λεκάνη του Αώου με τα Ζαγοροχώρια, κορυφογραμμή Πίνδου, Γράμμος, όρος Βίτσι, όρος Βέρμιο, Όλυμπος, Καμβούνια (Χάσια), Όσσα (Κίσσαβος) Πήλιο, κεντρική και βόρεια Εύβοια και περιοχή Αλιβερίου – Κύμης, Πελοπόννησος(Ολυμποχώρια Άργους, Καλάβρυτα, Χελμός, ορεινή Αρκαδία), Παναχαϊκό όρος κοντά στην Πάτρα, Ταΰγετος (βλαχοχώρια Μάνης), κάτω ρους του Αχελώου, Θεσσαλονίκη και Χαλκιδική, όρος Πάικο, ορεινοί όγκοι Καβάλας, Δράμας και Σερρών και ορεινός όγκος Ροδόπης.
Ο πληθυσμός των Αρμάνων Βλάχων
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Σωκράτη Ν. Λιάκου, μεταξύ 1765-1770, στις «βόρειες ελληνικές χώρες», ζούσαν περίπου 600.000 Ελληνόβλαχοι. Λόγω των ληστρικών επιδρομών Αλβανών, περίπου 550.000 από αυτούς μετανάστευσαν στην Αυστροουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Ρωσία. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η Μοσχόπολη (βρίσκεται στην Αλβανία, δυτικά της Κορυτσάς) το 1765, λίγο πριν την καταστροφή της από Αλβανούς, είχε περισσότερους από 100.000 Βλάχους κατοίκους.
Το 1800, ο Cvijits υπολογίζει τους Αρμάνους Βλάχους της Ηπείρου, Αλβανίας, Μακεδονίας, Θεσσαλίας και «Παλαιάς Ελλάδας» σε 400.000 – 500.000, ενώ ο Beaujour υπολογίζει ότι το 1810 ο συνολικός πληθυσμός των παραπάνω περιοχών ήταν 1.900.000, το 1/3 από τους οποίους, περίπου 650.000, ήταν Αρμάνοι Βλάχοι. Ο Ami Boue, υπολογίζει ότι οι Βλάχοι της Ελλάδας ήταν το 1848 250.000-300.000, ενώ ο Lejan εκτιμά τον αριθμό τους σε τουλάχιστον 200.000 (1861).
Το 1875, ο M.E. Picot εκτιμά ότι οι Ελληνόβλαχοι Αρμάνοι ήταν 1.200.000, με την εξής γεωγραφική κατανομή: Μακεδονία 450.000, Ήπειρος και Αλβανία 350.000, Θεσσαλία 200.000, Θράκη 200.000.
Ο Weigand κάνει ακριβή υπολογισμό των Βλάχων όλης της Βαλκανικής για το 1890, αναφέροντας ότι είναι 373.520.
Από ελληνικής πλευράς, ο Σταύρος Σταθόπουλος αναφέρει ότι το 1850 στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, οι Βλάχοι ήταν 600.000. Αξίζει ν’ αναφέρουμε ότι σύμφωνα με την απογραφή του 1856, ο συνολικός πληθυσμός της Ελλάδας ήταν 1.062.627 άτομα.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας εκτιμά ότι τα 1940 οι Αρμάνοι Βλάχοι ήταν 400.000, από τους οποίους οι 200.000 ομιλούσαν τη βλάχικη γλώσσα και οι υπόλοιποι 200.000 την καταλάβαιναν αλλά δεν την ομιλούσαν.
Τέλος σύμφωνα με τη ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ, σήμερα 15.000 άτομα ομιλούν σήμερα στην Ελλάδα τη βλάχικη γλώσσα. Πολύ περισσότεροι όμως κατανοούν τη γλώσσα αλλά δεν την ομιλούν ή την ομιλούν σε πολύ βασικό επίπεδο.
Η συμβολή των βλαχόφωνων Ελλήνων στην αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού.
Σημαντική ήταν η συμβολή των βλαχόφωνων Ελλήνων στους αγώνες του Έθνους για επιβίωση και απελευθέρωση από τους Οθωμανούς. Οι περισσότεροι βλαχόφωνοι στα χρόνια της τουρκοκρατίας ζούσαν στον Όλυμπο, τα Πιέρια, την Πίνδο και τον Γράμμο.
Στις ορεινές περιοχές των Αγράφων, των Ζαγοροχωρίων, του Μετσόβου, του Ολύμπου, του Μαλακασίου και άλλες, δόθηκαν ήδη από τον 15ο και τον 16ο αιώνα προνόμια στους αδάμαστους κατοίκους τους.
Στις περιοχές αυτές εμφανίζονται οι πρώτες κλέφτες, «η φρουρά του Παλαιολόγου», όπως τους ονομάζει ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και οι πρώτοι αρματολοί (Όλυμπος, Άγραφα), τον 15ο αιώνα.
Ας δούμε και τη συμμετοχή των βλαχόφωνων Ελλήνων στις εξεγέρσεις που έγιναν στα χρόνια της τουρκοκρατίας.
Στη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571), συμμετείχαν βλαχόφωνοι από τη Βλάστη Κοζάνης. Πιθανότατα και στην εξέγερση της Ηπείρου το 1611 υπό τον Διονύσιο τον Φιλόσοφο, συμμετείχαν βλαχόφωνοι. Βλάχοι κλεφταρματολοί της ορεινής Δυτικής Ελλάδας συμμετείχαν στις εξεγέρσεις εναντίον των Οθωμανών στη διάρκεια των ενετοτουρκικών πολέμων (1768-1774, 1787-1792 και 1809-1812), Βλάχοι κλεφταρματολοί του Ολύμπου και της Πίνδου είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στις επαναστατικές δράσεις. Σημαντικότερη όλων ήταν η εξέγερση της Θεσσαλίας το 1808, υπό την ηγεσία του παπά-Θύμιου Βλαχάβα και του αδελφού του Θεόδωρου.
Ανάμεσα στους κλεφταρματολούς που ήταν βλαχόφωνοι ξεχωρίζουν οι: Λαζαίοι (από τον Όλυμπο), Μπλαχαβαίοι (από τα Χάσια), Συκάδες ή Βλαχόπουλοι (από το Καρπενήσι), Ζιακαίοι (από την περιοχή των Γρεβενών), Στουρναραίοι (από τον Αχελώο), Πάνος Ζήδρος, Γιάννης Πρίφτης, Βλαχο Τσόγκας και άλλοι.
Μεγάλη ήταν η συνεισφορά των Αρμάνων Βλάχων και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Σημαντικότεροι από αυτούς ήταν οι: Γεωργάκης Ολύμπιος, Γιάννης Φαρμάκης, Γιαννούλας Ζιάκας, Διαμαντής Νικολάου, Νικόλαος Στορνάρης, Νικόλαος Κασομούλης, Γρηγόριος Λιακατάς κ.ά.
Και φυσικά υπήρχαν χιλιάδες ανώνυμοι Αρμάνοι Βλάχοι αγωνιστές, όλα τα χρόνια της σκλαβιάς. Άλλωστε οι ορεινές περιοχές που κατοικούσαν οι βλαχόφωνοι ήταν τα προπύργια του αγώνα εναντίον των Οθωμανών.
Καθώς πολλές περιοχές έμειναν έξω από τα όρια του πρώτου ελληνικού κράτους, οι επαναστάσεις σ’ αυτές συνεχίστηκαν σε όλη τη διάρκεια του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα. Στην επανάσταση Ηπείρου, Θεσσαλίας και Μακεδονίας το 1854, ηγετικό ρόλο είχαν ο Χριστόδουλος Χατζηπέτρος στη Θεσσαλία και ο Θεόδωρος Ζιάκας στη Μακεδονία.