Διοικητής του Τάγματος των Αρχόντων: Η Αγία Σοφία ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, όχι ως κατάκτηση

Σε δηλώσεις του στο πλαίσιο του προγράμματος, ο Επικεφαλής Επικοινωνίας της Προεδρίας περιέγραψε τη μετατροπή του 2020 ως «ισχυρή έκφραση πίστης» στην πράξη προικοδότησης του Σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ και παρουσίασε την ιστορία του κτιρίου αποκλειστικά με στρατιωτικούς και πολιτιστικούς όρους ως «σύμβολο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης» και ως απόδειξη ότι η Τουρκία αποτελεί μέρος ενός θριαμβευτικού «ισλαμικού πολιτισμού».

Ως Εθνικός Διοικητής των Αρχόντων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, της λαϊκής εντολής που θεσπίστηκε από τον Παναγιώτατο Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο για την προάσπιση της θρησκευτικής ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της θεσμικής ακεραιότητας της Μητέρας Εκκλησίας του Ορθόδοξου Χριστιανισμού, εκδίδω την παρούσα δήλωση εκ μέρους των Αρχόντων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, προκειμένου να θέσω το ιστορικό και νομικό αρχείο υπόψη του αμερικανικού και του διεθνούς κοινού και να ανανεώσω το αίτημά μας προς τις κυβερνήσεις και τους θεσμούς που είναι επιφορτισμένοι με την προστασία των θρησκευτικών μειονοτήτων, ώστε να λάβουν υπόψη τους τι αντιπροσωπεύει αυτό το εν λόγω επετειακό πρόγραμμα.

Το ιστορικό πλαίσιο

Η Αγία Σοφία εγκαινιάστηκε το έτος 537, επί αυτοκράτορος Ιουστινιανού Α ΄, ως καθεδρικός ναός της Κωνσταντινούπολης και έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Για 916 χρόνια — σχεδόν μία χιλιετία — η Αγία Σοφία υπήρξε ο κατεξοχήν ναός της Ανατολικής Χριστιανοσύνης, έως την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, οπότε και μετατράπηκε σε τζαμί επί Σουλτάνου Μωάμεθ Β΄. Ως εκ τούτου, η χριστιανική ταυτότητα του μνημείου προηγείται της οθωμανικής κατά σχεδόν χίλια χρόνια. Η παρουσίαση της Αγίας Σοφίας από την τουρκική Προεδρία ως μνημείου που ανήκει εγγενώς στον «ισλαμικό πολιτισμό», χωρίς καμία αναγνώριση των εννέα αιώνων ιστορίας που προηγήθηκαν, δεν είναι απλώς ελλιπής, αλλά συνιστά σκόπιμη διαγραφή της ιστορικής πραγματικότητας.

Το 1934, το Υπουργικό Συμβούλιο της Δημοκρατίας της Τουρκίας, υπό τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, αποχαρακτήρισε την Αγία Σοφία ως χώρο λατρείας και την άνοιξε ως μουσείο, καθιερώνοντάς την έκτοτε ως κοινό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς και όχι ως αποκλειστικό κτήμα οποιασδήποτε επιμέρους θρησκευτικής πίστης. Στο ίδιο πνεύμα κοινής και ουδέτερης διαφύλαξης, η UNESCO ενέγραψε την Αγία Σοφία στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1985. Η απόφαση του 2020, με την οποία ανατράπηκε μονομερώς αυτό το καθεστώς των 86 ετών από το τουρκικό Συμβούλιο της Επικρατείας και τον Πρόεδρο της χώρας, προκάλεσε τότε επίσημες δηλώσεις ανησυχίας από την UNESCO, το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών και κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον Ορθόδοξο Χριστιανικό κόσμο. Και αυτό ακριβώς επειδή έθεσε το ιδιωτικό θρησκευτικό ίδρυμα ενός μονάρχη του 15ου αιώνα υπεράνω των υποχρεώσεων ενός σύγχρονου κράτους ως θεματοφύλακα ενός Μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς που ανήκει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Αυτό ακριβώς το θεμελιώδες έγγραφο, το βακούφι, δηλαδή η πράξη προικοδότησης του Σουλτάνου Μωάμεθ Β΄, επικαλείται σήμερα η Διεύθυνση Επικοινωνίας, σαν να υπερισχύει αυτονόητα των μεταγενέστερων αποφάσεων της ίδιας της Τουρκικής Δημοκρατίας, της Σύμβασης της UNESCO του 1972 για την Προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς, στην οποία η Τουρκία είναι συμβαλλόμενο μέρος, καθώς και της σύγχρονης διεθνούς συναίνεσης ότι χώροι κοινής θρησκευτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς δεν πρέπει να αποδίδονται μονομερώς σε μία και μόνο θρησκευτική ομολογία. Μια πράξη δωρεάς που ανάγεται στην εποχή της Άλωσης δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως υπέρτατος κανόνας δικαίου σε μια δημοκρατία του 21ου αιώνα, χωρίς να αναιρείται η θεμελιώδης αρχή ότι οι ενέργειες ενός κράτους διέπονται από το Σύνταγμά του και τις διεθνείς δεσμεύσεις του και όχι από την προσωπική βούληση ενός μονάρχη που απεβίωσε πριν από σχεδόν έξι αιώνες.

Το γεγονός αυτό δεν ήταν μεμονωμένο

Το επετειακό πρόγραμμα εντάσσεται σε ένα ευρύτερο μοτίβο, το οποίο ανεξάρτητοι φορείς παρακολούθησης έχουν πλέον τεκμηριώσει λεπτομερώς. Η Ετήσια Έκθεση της Επιτροπής των ΗΠΑ για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία (USCIRF) για το 2026 συμπεριέλαβε την Τουρκία μεταξύ των χωρών που συνιστά να τεθούν στην Ειδική Λίστα Παρακολούθησης, διαπιστώνοντας ότι η χώρα εξακολουθεί να επιβάλλει αυτό που η ίδια η Επιτροπή έχει χαρακτηρίσει ως συστηματικούς και συνεχιζόμενους περιορισμούς στη θρησκευτική ελευθερία. Στα ευρήματά της για το 2026, η USCIRF επισημαίνει συγκεκριμένα ότι η Τουρκία επιβάλλει διαρθρωτικούς περιορισμούς στην εκπαίδευση των κληρικών, παρεμβαίνει στην εσωτερική διοίκηση των θρησκευτικών ιδρυμάτων και διατηρεί εμπόδια στην άσκηση των περιουσιακών δικαιωμάτων. Οι πολιτικές αυτές έχουν επηρεάσει ιδιαίτερα το Οικουμενικό Πατριαρχείο και άλλες ιστορικές χριστιανικές κοινότητες, συμβάλλοντας σε αυτό που η Επιτροπή χαρακτηρίζει ως σταδιακή διάβρωση του θρησκευτικού πλουραλισμού.

Κυριότερος μεταξύ αυτών των διαρθρωτικών περιορισμών παραμένει το συνεχιζόμενο κλείσιμο της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, η οποία παραμένει κλειστή από το 1971, μετά την εφαρμογή από την τουρκική κυβέρνηση νομοθεσίας για την κρατικοποίηση της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης. Εδώ και πενήντα πέντε χρόνια, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, πνευματικό κέντρο για περίπου 300 εκατομμύρια Ορθόδοξους Χριστιανούς παγκοσμίως, στερείται της δυνατότητας να εκπαιδεύει τον δικό του κλήρο επί τουρκικού εδάφους. Η έκθεση της USCIRF για το 2026 επισημαίνει ότι ο διάλογος για την επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια του 2025. Ωστόσο, ο διάλογος δεν ισοδυναμεί με επίλυση του ζητήματος, ενώ ο εορτασμός της έκτης επετείου από τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, την ίδια περίοδο κατά την οποία βρίσκεται σε εξέλιξη αυτός ο διάλογος, εκπέμπει το δικό του μήνυμα ως προς τις προτεραιότητες της τουρκικής κυβέρνησης.

Εδώ και δεκαετίες, το Οικουμενικό Πατριαρχείο βρίσκεται αντιμέτωπο και με πρόσθετους περιορισμούς, οι οποίοι καταγράφονται στις ετήσιες εκθέσεις του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία: τη μη αναγνώριση του οικουμενικού χαρακτήρα και τίτλου του Πατριαρχείου από το τουρκικό δίκαιο, τους περιορισμούς που αφορούν τις προϋποθέσεις εκλογής και την ιθαγένεια του Πατριάρχη και των μελών της Ιεράς Συνόδου, καθώς και τις ανεπίλυτες διαφορές σχετικά με κατασχεθείσες εκκλησιαστικές περιουσίες. Δεν πρόκειται για ιστορικά παράπονα που έχουν μείνει εγκλωβισμένα στον 20ό αιώνα. Πρόκειται για υπαρκτές και σημερινές εκφάνσεις του τρόπου με τον οποίο ένας σύμμαχος του ΝΑΤΟ και υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση χώρα αντιμετωπίζει τον αρχαιότερο χριστιανικό θεσμό που εξακολουθεί να λειτουργεί αδιάλειπτα εντός των συνόρων της.

Η θέση μας

Οι Άρχοντες δεν αμφισβητούν την κυριαρχία της Τουρκίας επί της επικράτειάς της, ούτε ζητούμε από οποιαδήποτε κυβέρνηση να ανακινήσει ζητήματα πολιτικής διοίκησης που έχουν προ πολλού διευθετηθεί. Η ανησυχία μας είναι πολύ πιο συγκεκριμένη και, πιστεύουμε, αδιαμφισβήτητη για τα έθνη που προασπίζονται τον θρησκευτικό πλουραλισμό: ένα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, απαράμιλλης σημασίας για δεκατρείς αιώνες χριστιανικής ιστορίας, δεν μπορεί να παρουσιάζεται επανειλημμένα και δημοσίως, στο πλαίσιο επίσημων κρατικών εκδηλώσεων, ως μνημείο θρησκευτικής κατάκτησης, χωρίς να υπάρχει στην αφήγηση καμία θέση για τη θρησκευτική κοινότητα που το οικοδόμησε και λάτρευε εκεί επί εννέα αιώνες πριν από το 1453. Η ρητορική που παρουσιάζει τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας ως εκπλήρωση ενός εθνικού «δικαιώματος», τοποθετώντας την στο ίδιο επίπεδο με τη σημαία και τα σύνορα της Δημοκρατίας, αντιμετωπίζει μια πράξη θρησκευτικής αποστέρησης ως αναπόσπαστο στοιχείο της ίδιας της τουρκικής κυριαρχίας. Πρόκειται για ένα πλαίσιο που αφήνει ελάχιστα περιθώρια για εκείνη ακριβώς τη συνύπαρξη την οποία η USCIRF και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ προτρέπουν εδώ και χρόνια την Τουρκία να διασφαλίσει για τη χριστιανική της μειονότητα.

Καλούμε το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, τα μέλη του Κογκρέσου που συμμετέχουν στις αρμόδιες επιτροπές και την USCIRF να λάβουν υπόψη το συγκεκριμένο επετειακό πρόγραμμα κατά την προετοιμασία μελλοντικών εκθέσεων και στο πλαίσιο των διπλωματικών επαφών τους με την Άγκυρα, καθώς και να ασκήσουν πίεση, μέσω των καθιερωμένων διαύλων της διμερούς διπλωματίας, για την επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, τη νομική αναγνώριση του τίτλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του δικαιώματός του να εκλέγει Πατριάρχη και μέλη της Ιεράς Συνόδου χωρίς περιορισμούς ως προς την ιθαγένεια, καθώς και για την επίλυση των εκκρεμών περιουσιακών διεκδικήσεων. Καλούμε επίσης τη δική μας κοινότητα, καθώς και όλους τους ανθρώπους καλής θέλησης, να αναγνωρίσουν ότι η πλήρης, εννέα αιώνων χριστιανική ιστορία της Αγίας Σοφίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μεταγενέστερη οθωμανική και τουρκική ιστορία της και δεν διαγράφεται από αυτήν.

Οι Άρχοντες προβαίνουν στην παρούσα δήλωση με το πνεύμα που ανέκαθεν μας καθοδηγούσε: την προάσπιση της θρησκευτικής ελευθερίας και της θεσμικής ακεραιότητας του Οικουμενικού Πατριαρχείου με νόμιμα και διπλωματικά μέσα και με προσήλωση στην ιστορική ακρίβεια — ποτέ μέσω μιας ρητορικής που θα μπορούσε να εκθέσει τον Παναγιώτατο Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο ή τη χριστιανική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο. Ακριβώς επειδή αντιμετωπίζουμε αυτόν τον κίνδυνο με τη δέουσα σοβαρότητα, περιορίσαμε την παρούσα δήλωση σε όσα τεκμηριώνονται από τα ιστορικά δεδομένα και στα μέσα προσφυγής που παρέχουν οι δημοκρατικοί θεσμοί και το κράτος δικαίου: τα ιστορικά γεγονότα, το διεθνές δίκαιο για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και τη συνεχή επαγρύπνηση των θεσμών του ελεύθερου κόσμου που είναι επιφορτισμένοι με την προάσπιση της θρησκευτικής ελευθερίας.

Με εκτίμηση,

Δρ. Αντώνης Ι. Λυμπεράκης

Άρχων Μέγας Ακτουάριος

Εθνικός Διοικητής, Άρχοντες του Οικουμενικού Πατριαρχείου