ΤΙ ΕΙΧΕ ΑΝΑΦΕΡΕΙ Η ΙΔΙΑ ΣΤΑ Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης (ΕΠΜΑΣ, 13 Ιανουαρίου 2023).
Θεοσοφισμός και εικαστικές τέχνες. Η χαρτογράφηση μιας δυναμικής σχέσης
Συραγώ Τσιάρα
Ιστορικός της Τέχνης
Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου
Εισαγωγή στον θεοσοφισμό
Με αφορμή τη σχέση του Κωνσταντίνου Παρθένη (1878-1967) με το θεοσοφισμό και ανοίγοντας τις εργασίες της επιστημονικής συνάντησης που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του δημόσιου προγράμματος της έκθεσης Κωνσταντίνος Παρθένης. Η ιδανική Ελλάδα της ζωγραφικής του θα παρουσιάσω μια εισαγωγική χαρτογράφηση της δυναμικής και της ποικιλομορφίας των επιδράσεων που δέχτηκε η ζωγραφική από το θεοσοφισμό στις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο θεοσοφισμός, ένα κράμα φιλοσοφικών, αποκρυφιστικών, θρησκευτικών και κοινωνικών πεποιθήσεων, αποδείχτηκε ένα από τα επιδραστικότερα ρεύματα σκέψης που αναδύθηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα με διακριτή μέχρι σήμερα παρουσία. Αν και ιδρύθηκε αρχικά στη Νέα Υόρκη το 1875, η Θεοσοφική Εταιρεία εξαπλώθηκε σύντομα στην Ευρώπη και την Αμερική με δηλωμένο στόχο να δημιουργήσει τον πυρήνα μιας παγκόσμιας αδελφότητας αποτελούμενης από κοινότητες ισότιμων μελών χωρίς διάκριση φύλου, φυλής, χρώματος ή θρησκείας. Μεταξύ των συνιδρυτών της Θεοσοφικής Εταιρείας, η Ρωσίδα Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ (1831-1891) εξέδωσε το 1888 το δίτομο έργο με τίτλο Το Μυστικό Δόγμα: Η σύνθεση της Επιστήμης, της Θρησκείας και της Φιλοσοφίας, όπου εξηγούσε τις βασικές αρχές που διέπουν τη φύση και τη ζωή αναζητώντας ένα βαθύτερο νόημα στον προορισμό του ανθρώπου που δεν ήταν άλλο από την κατάκτηση της «Αρχαίας Σοφίας». Με όχημα τo συγκερασμό στοιχείων από τον Πλάτωνα, τον βουδισμό και τον ινδουισμό, ο θεοσοφισμός επιχειρούσε να απαντήσει στα υλιστικά κελεύσματα της εποχής και να αντιπαραβάλει στη δυτική χριστιανοκεντρική κουλτούρα ένα εκλεκτικιστικό αμάλγαμα δοξασιών που γεφύρωνε Ανατολή και Δύση, στρέφοντας το βλέμμα στον εσωτερικό κόσμο με σκοπό να απελευθερώσει τις ανώτερες ψυχικές και πνευματικές δυνάμεις που κρύβονται μέσα μας.
Στις ιστορικές μελέτες για την επίδραση που άσκησε στις εικαστικές τέχνες, ο θεοσοφισμός αντιμετωπίζεται εν πολλοίς ως εκείνο το καθοριστικό στάδιο που απελευθέρωσε τις καλλιτεχνικές δυνάμεις στη διαδρομή από το συμβολισμό προς διαφορετικές εκδοχές της αφαίρεσης, της ανεικονικής ή της μη-αντικειμενικής τέχνης. Δεν είναι, ωστόσο, μονόδρομος ούτε ομοιόμορφη η δυναμική της επίδρασης. Ανάλογα με το ιδιαίτερο κοινωνικό πλαίσιο, αλλά και την ψυχοσύνθεση του κάθε δημιουργού, η σχέση με το θεοσοφισμό οδήγησε σε διαφορετικούς εικαστικούς δρόμους. Στον πλούτο και την ποικιλομορφία των εικαστικών αποκρίσεων απέναντι στο αίτημα της αναζήτησης και του εντοπισμού εκείνης της εσωτερικής φωνής που θα οδηγούσε στην υπέρτατη αλήθεια, η οποία προφανώς μορφοποιήθηκε υποκειμενικά από τον κάθε εικαστικό δημιουργό στο συνολικό πλαίσιο βιωμάτων και αναζητήσεων, έγκειται ενδεχομένως η ανθεκτικότητα της θεοσοφιστικής επίδρασης στις εικαστικές τέχνες μέχρι σήμερα:
«Ο χρόνος είναι σχετικός … το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον δεν υπάρχουν, αλλά όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα. Πιστεύω ότι είμαστε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα περίοδο που ενώ για πολύ καιρό ο πνευματισμός και η επιστήμη ακολουθούσαν αντίθετες πορείες, τώρα ξανασυγκλίνουν». 1
Κορυφαίοι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας όπως ο Βασίλι Καντίνσκι (1866-1944), ο Πητ Μοντριάν (Piet Mondrian, 1972-1944), ο Καζιμίρ Μαλέβιτς (1879-1935), ο Τζάκομο Μπάλα (Giacomo Balla, 1871-1958), ο Λουίτζι Ρούσολο (Luigi Russolo, 1885-1947) θήτευσαν για μεγαλύτερο ή μικρότερο χρονικό διάστημα στα διδάγματα του θεοσοφισμού και αυτή η πνευματική εμπειρία συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του προσωπικού τους ύφους, την εικαστική, υπαρξιακή και θεωρητική τους συγκρότηση.
ΤΙ ΘΕΩΡΕΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣΟΦΙΣΜΟΣ
Κύριες επιδιώξεις της Θεοσοφίας είναι αφ’ ενός ο σχηματισμός ενός παγκοσμίου πυρήνος της ανθρωπότητος χωρίς διακρίσεις θρησκείας, φυλής, γένους, τάξεως καί χρώματος, αφ΄ ετέρου δε και σε συνάρτηση με την προηγούμενη επιδίωξη, η απόδειξη ότι όλες οι διαφορετικές θρησκευτικές πίστεις και αιρέσεις είναι ουσιαστικά ίδιες, με κοινή προέλευση και αμελητέες παραλλαγές. Βάσει των επιδιώξεων τούτων η Θεοσοφία εξ αρχής επεδίωξε την προώθηση της συγκριτικής θρησκειολογίας (“comparative religion”), ως μέσο αποδείξεως της προελεύσεως των θρησκειών από κοινούς πρωταρχικούς θρησκευτικούς μύθους. Άλλα χαρακτηριστικά της θεοσοφικής αντιλήψεως, και λόγω του βασικώς ινδουϊστικού (και – ως προς την ηθική – βουδιστικού) χαρακτήρος της, είναι η πίστη στη μετεμψύχωση και τη μετενσάρκωση, η άρνηση της υπάρξεως προσωπικού Θεού, ο πνευματικός πανθεϊσμός (και ιδίως η παρουσία θεϊκής ουσίας στον άνθρωπο: δηλ. ο άνθρωπος είναι κατ΄ουσίαν θεός, σπινθήρ και σπάραγμα της θεϊκής ουσίας με κρυμμένες θεϊκές δυνάμεις), ο εξελικτισμός (“evolutionism”), η επικοινωνία με ήδη εξελιγμένα όντα προηγουμένων εποχών («Πνευματική Ιεραρχία») μέσῳ του πνευματισμού («μεντιουμισμού») και η αναμονή ενός μελλοντικού διδασκάλου «Χριστού» – Μαϊτρέγια, «Χριστού της Εποχής του Υδροχόου», ο οποίος θα υπερβεί όλους τους προηγουμένους «διδασκάλους» («Αβατάρ»), ακόμη και τον Ιησού.
Μετά τη Μπλαβάτσκυ, ηγέτιδα της Θεοσοφίας ανεδείχθη η Άννυ Μπεζάντ, κεφαλή του βρεττανικού τομέως του μικτού (ανδρών και γυναικών) Τεκτονικού (Μασονικού) Τάγματος “Le Droit Ηumain” και μετά απ’ αυτήν η Αλίκη Μπέηλυ, η οποία προέβη στη δημιουργία ιδιαίτερης θεοσοφικής ομάδος, της «Σχολής Αρκέην» (“The Arcane School”, ιδρ. 1923), η οποία δημιούργησε και προώθησε το σήμερα πασίγνωστο κίνημα του New Age, που έχει έντονο μεσσιανικό και αντιχριστιανικό χαρακτήρα. Είναι τεκμηριωμένη η επίδραση της Θεοσοφίας επί της μυστικής θρησκείας της Μασονίας, με κυριότερο χαρακτηριστικό τη μεταδιδόμενη στη Μασονία θεοσοφική διδασκαλία περί ενός μελλοντικού, τελευταίου «Παγκοσμίου Εκπαιδευτού». Βάσει τόσο των γραπτών της Μπλαβάτσκυ, των επαινετικών για τον σατανά – όφι, όσο και της ονομασίας ενός εκ των περιοδικών της «Ο εωσφόρος» (“The Lucifer”), προκύπτει ότι ο όρος «θεοσοφία» προέρχεται κατ΄ αλήθεια από το «θεός-όφις και όχι από τη «θεού σοφία».
Παρακλάδι της Θεοσοφίας, μετά τη διάσπαση του 1913 είναι η «Ανθρωποσοφία» (ή «Ροδοσταυρική Θεοσοφία») με ιδρυτή τον Rudolf Steiner.
Η Έλενα Μπλαβάτσκυ έγραψε χαρακτηριστικώς στο έργο της «Η μυστική διδασκαλία» (“The Secret Doctrine”): «Ο σατανάς είναι εκείνος ο άγγελος ο οποίος ήταν αρκετά υπερήφανος για να πιστεύει ότι είναι ο ίδιος θεός· αρκετά γενναίος για να εξαγοράσει την ανεξαρτησία του έναντι του τιμήματος να υποφέρει και να βασανίζεται αιωνίως […] Ο σατανάς, ο όφις της Γενέσεως, είναι ο αληθής δημιουργός και ευεργέτης, ο πατέρας της πνευματικής ανθρωπότητος [..] Και αυτός που πρώτος ψιθύρισε “εν η αν ημέρα φάγητε απ’ αυτού έσεσθε ως Ελοχίμ, γινώσκοντες καλόν και πονηρόν” μπορεί να εκτιμηθεί μόνον υπό το φως ενός σωτήρα»….
