ΠΑΝΑΓΙΑ ΑΛΑΤΣΑΤΙΑΝΗ - ΑΛΑΤΣΑΤΑ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ: Όλοι το αποκαλούν παζάρ τζαμί, αλλά αν αφαιρέσεις από την εικόνα τον μιναρέ, τότε αισθάνεσαι ότι εδώ στέκει ακόμα η Παναγία η Αλατσατιανή. Μπαίνοντας στο κτίριο και τραβώντας την μεγάλη κουρτίνα αποκαλύπτεται ένα μαρμάρινο τέμπλο του 1874 που θεωρείται ένα από τα ωραιότερα σε όλη τη Μικρά Ασία, κάτι που δίνει διττή υπόσταση στον συγκεκριμένο χώρο λατρείας.
Η ελληνική λαϊκή τέχνη και ο εξαγνισμός της ψυχής, χαραγμένος πάνω στη λευκή πέτρα, στο πιο ψηλό σκαλοπάτι της ορθόδοξης λατρείας μπροστά στην κτισμένη σήμερα Ωραία Πύλη του ναού της Παναγίας των Εισοδίων στα Αλάτσατα.
Πολύ λίγα είναι τα ελληνικά μνημεία που η λαίλαπα της καταστροφής και η μετέπειτα σκόπιμη αδιαφορία άφησε όρθια από το 1922 και μετά στην περιφέρεια της χερσονήσου της Ερυθραίας, στη Μικρά Ασία.
Πόλεις ολόκληρες στέκονται εκεί ακόμη και δείχνουν σε μας τους απογόνους της Μικράς Ασίας, της τρίτης γενιάς, τα έργα, τη δύναμη και την αδάμαστη καρτερικότητα των παππούδων μας. Ρίγος συγκίνησης και νοσταλγία για το παρελθόν και τις ευτυχισμένες μέρες στην Πατρίδα, την αλησμόνητη Μικρά Ασία.
Όλα αυτά τα συναισθήματα τα νιώθει κανείς ακόμα πιο έντονα όταν μπαίνει στη εκκλησία της Παναγίας. Εκεί με δέος αντικρίζει ένα πλήθος από τόξα, κολώνες, μαρμάρινες ανθοδέσμες από λουλούδια της μικρασιατικής γης, βυζαντινούς αετούς, εκκλησιαστικά σύμβολα και πολλά άλλα στοιχεία από την ελληνική λαϊκή τέχνη που στολίζουν κάθε γωνιά της, μα περισσότερο από όλα το λαξευτό μαρμάρινο τέμπλο της.
Το έξοχο κι εντυπωσιακό τέμπλο του ναού, από τα ωραιότερα στο είδος του, σε ρυθμό νεοκλασικό, φιλοτεχνήθηκε σε τηνιακό μάρμαρο το 1873-74, από τον Τηνιακό μαρμαρά Ιωάννη Χαλαπά, πατέρα του περίφημου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά και στοίχισε 750 χρυσές λίρες. Οι Χαλεπάδες με το συνεργείο τους είχαν δουλέψει σε πολλές εκκλησίες τις Ερυθραίας και της Ιωνίας, μα δυστυχώς το μόνο άρτια σωζόμενο έργο τους στη Μικρασία είναι το τέμπλο της Αλατσατιανής Παναγιάς.
Ο ναός κατέστη το εκκλησιαστικό, κοινοτικό και εθνικό κέντρο της ερυθραιώτικης πόλης. Στο πανηγύρι της Μεσοσπορίτισσας (21 Νοεμβρίου) έσπευδαν χιλιάδες προσκυνητές από ολόκληρη την Ερυθραία, τη Χίο και από τα χωριά της Σμύρνης ακόμη.
Το 2010 η Τουρκία ανακηρύσσει ιστορικό μνημείο τον ναό της Παναγιάς Αλατσατιανής ξεκινώντας εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης του, τις οποίες αποπερατώνει σε χρόνο ρεκόρ.
Έτσι αναπαλαιώνεται το εξαιρετικό τέμπλο με την ελληνική ταυτότητα: «Γιάννης Χαλαπάς εποίε 1874ι», ενώ κάποιες εικόνες και τοιχογραφίες αποκαθίστανται σημαντικά, αποκαλύπτονται οι δύο επιγραφές που υπάρχουν στο ναό η κτητορική και εκείνη πάνω από την κεντρική είσοδο του ναού με την φράση «Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου οικοδομήθηκε με άδεια του Καπουδάν Πασά δια του Νικολάου Ηλιάδη» προφανώς λόγω της ανάμειξης του κατά τα παραπάνω στην ανέγερση του ναού.
Καταστροφή τον Σεπτέμβρη του 22
Σ΄ αυτό ακριβώς το χώρο έμελλε να γραφή ο τραγικός επίλογος της ζωής των Αλατσατιανών όταν μετά την κατάρρευση του μετώπου το καταραμένο Σεπτέμβρη του 22 «μπήκαν στην πόλη οι οχτροί» και άρχινησε ο θρήνος και το μακελειό. Πήραν αιχμάλωτους τους άνδρες ενώ τα γυναικόπαιδα ζητούσαν σωτηρία μέσα στο χώρο του ναού που για 10 μέρες μέχρι ν΄ αφήσουν τ΄ Αλάτσατα για πάντα είχε γίνει το καταφύγιο της οδύνης και του πόνου τους για τον δίχως επιστροφή μισεμό.
Εκεί «στο ιερό από πίσω» που λέει και το τραγούδι προφητικά θαρρείς, μέσα στο πηγάδι έπνιξαν τα νιάτα τους πολλές από τις όμορφες των Αλατσάτων, κυνηγημένες απ΄ τους τσέτες, για να μην τ΄ αφήσουν βορά στα χέρια των απίστων. Εξ ου και το δίστιχο,
«Στην Παναγιά των Αλατσάτων ορκίσθηκα: Νάρθω να προσκυνήσω, Το αγιασμένο σώμα σου, στο ιερ΄ από πίσω».
Λέγεται πώς οι τούρκοι για να αντιμετωπίσουν την δυσοσμία από την αποσύνθεση των νεκρών, μέσα στο πηγάδι έρριξαν πετρέλαιο με αποτέλεσμα να μολυνθη ο υδροφόρος ορίζοντας της περιοχής, ενώ το πηγάδι σφραγίστηκε και δεν ξαναλειτούργησε πια…
