Απόδειπνο: Πότε διαβάζεται το Μέγα Απόδειπνο;

Απόδειπνο, ονομάζεται η προσευχή που τελείται μετά το δείπνο. Λόγω της μεγάλης του διάρκειας –από την συνεχή προσθήκη ευχών- περί τα μέσα περίπου του 14ου αιώνα, υπήρξε η ανάγκη συντόμευσης της ακολουθίας αυτής.

Έτσι επικράτησε η Ακολουθία του Μικρού Αποδείπνου, το οποίο και διαβάζεται κατά το μεγαλύτερο μέρος του έτους. Η εκτενέστερη του μορφή, αυτή της μεγαλύτερης διάρκειας, επικράτησε τελικά να διαβάζεται κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και ονομάζεται Μέγα Απόδειπνον.

Στα Μοναστήρια το Μικρό Απόδειπνο διαβάζεται στον νάρθηκα του Καθολικού. Το Μεγάλο Απόδειπνο σε όλη τη διάρκεια διαβάζεται στον κυρίως Ναό.

Από τους πιο χαρακτηριστικούς ύμνους που ψάλλουμε στην Ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου είναι το “Μεθ’ ημών ο Θεός γνώτε έθνη και ηττάσθε ότι μεθ’ ημών ο Θεός”, που προέρχεται από την ωδή του Ησαΐα, (Ησ. H, 9-10) καθώς και οι περισσότεροι στίχοι που πλαισιώνουν αυτό το εφύμνιο βρίσκονται στον Ησαΐα (κυρίως στο ένατο κεφάλαιο).

Ακόμη ψάλλουμε το παρακάτω ποίημα:

Η ασώματος φύσις τα Χερουβείμ, ασιγήτοις σε ύμνοις δοξολογεί…

Κατά την πρώτη εβδομάδα των νηστειών (Δευτέρα έως Πέμπτη) διαιρεμένος σε τέσσερα τμήματα, ψάλλεται ο Μέγας Κανών. Είναι ποίημα του σπουδαίου βυζαντινού υμνογράφου Αγίου Ανδρέα του Ιεροσολυμίτου, επισκόπου Κρήτης.

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι κατά τη σωστή τάξη, στο Σαββαΐτικο τυπικό δεν υφίσταται η διάκριση ανάμεσα σε Μικρό και Μεγάλο απόδειπνο, η οποία είναι όπως είπαμε μεταγενέστερη.

Υπάρχει μόνο μία ακολουθία (το σημερινό Μεγάλο Απόδειπνο), που η ονομασία της στα διάφορα λειτουργικά κείμενα αναγράφεται πάντα σε πληθυντικό αριθμό «εν τοις αποδείπνοις …».

Γνωρίζετε τι είναι ο Παρακλητικός Κανών.

Τι είναι το Μέγα Απόδειπνο;

Το μέγα απόδειπνο είναι κατά βάσιν μία μοναστηριακή ακολουθία, περιλαμβάνει όμως αξιοπρόσεκτα στοιχεία του αρχαίου ενοριακού η ασματικού τύπου όπως είναι η εμμελής στιχολογία της βιβλικής περικοπής «Μεθ᾿ ημών ο Θεός», οι στίχοι «῾Η ασώματος φύσις τα χερουβίμ», οι έτεροι στίχοι «Παναγία δέσποινα Θεοτόκε», και ο αρχαίος ύμνος «Κύριε των δυνάμεων μεθ᾿ ημών γενού».

Η τριμερής διάρθρωσι του μεγάλου αποδείπνου υπεμφαίνεται από το «Δεύτε προσκυνήσωμεν», που λέγεται σε τρεις διαφορετικές θέσεις (μία στην αρχή και δύο ενδιαμέσως της ακολουθίας) και ίσως να υποδηλώνη ότι πρόκειται για συνένωσι τριών ακολουθιών, που αρχικά θα ήσαν ανεξάρτητες μεταξύ των.

Πράγματι στοιχεία της σημερινής ακολουθίας συναντούμε σε αρχαίες ακολουθίες του πρώιμου μοναστηριακού τυπικού, που ναί μεν έχουν λησμονηθή στην πράξι εδώ και αιώνες, μαρτυρούνται όμως σε λειτουργικά χειρόγραφα και άλλα αρχαϊκά κείμενα.

Έτσι ψαλμοί και ύμνοι του μεγάλου αποδείπνου μέχρι τον 12ο περίπου αιώνα ψάλλονταν από μοναχούς στις νυκτερινές τους ακολουθίες άλλοτε κατά την «1η ώρα της νυκτός» (περίπου 6 η 7 το απόγευμα στην σημερινή ώρα), άλλοτε την «4η ώρα της νυκτός» (γύρω στις 10 την νύχτα), και άλλοτε την «12η ώρα της νυκτός» δηλαδή ακριβώς πριν από το ξημέρωμα, γύρω στις 4 η 5 το πρωί.

Τα τρία μέρη του Μεγάλου Αποδείπνου

Πρώτο μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου

Το α’ μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου πιθανόν να ήταν αρχικά ένα είδος μη εορτασίμου καθημερινού εσπερινού, που αργότερα εκτοπίστηκε από τον εσπερινό που γνωρίζουμε και σήμερα.

Τουλάχιστον τέτοια ένδειξι μας παρέχουν τα τρία όμοια τροπάρια:

«Την ημέραν διελθών… την εσπέραν αιτούμαι συν τη νυκτί…», η ευχή υπό το όνομα του Μεγάλου Βασιλείου με την φράσι «Πρόσδεξαι θυσίαν εσπερινήν…», καθώς και το γεγονός ότι σ᾿ αυτό το α΄ τμήμα διασώζονται τα περισσότερα αρχαία ασματικά στοιχεία της ακολουθίας. Σημειωτέον ότι στο Τυπικόν της μονής Ευεργέτιδος (στην Κωνσταντινούπολι του 11-12ου αι.) αναφέρεται ότι μετά τα «απόδειπνα» τελούσαν μία «ακολουθία της εσπέρας εν τοις κελλίοις».

Δεύτερο μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου

Το β΄ μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου είναι το πιο σύντομο και έχει έντονα στοιχεία κατανύξεως και μετανοίας. Ίσως να αποτελούσε αρχικώς την κατ᾿ ιδίαν νυκτερινή ακολουθία που έλεγαν στο κελλί τους οι μοναχοί αγρυπνούντες η και διακόπτοντας τον νυκτερινό ύπνο τους (παράβαλε τον στίχο «᾿Ηγρύπνησα και εγενόμην ως στρουθίον μονάζον επί δώματος» του ψαλμού 101).

Τρίτο μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου

Το γ΄ μέρος του Μεγάλου Αποδείπνου έχει κοινά στοιχεία με τον σημερινό όρθρο, ή τοι τον ψαλμό 142 «Κύριε, εισάκουσον της προσευχής μου», την δοξολογία, και την στιχολογία του 150 ψαλμού, ο οποίος είναι ο 3ος ψαλμός των αίνων και ο τελευταίος του ψαλτηρίου.

Θα μπορούσε να υποθέση κανείς ότι η παρουσία αυτού του ψαλμού ίσως είναι κατάλοιπο της πράξεως των αρχαίων ερημιτών-μοναχών να αγρυπνούν στιχολογώντας κατά την διάρκεια της νύχτας ολόκληρο το βιβλικό Ψαλτήριο, οπότε προφανώς θα ωλοκλήρωναν το βιβλίο λέγοντας τον τελευταίο ψαλμό ακριβώς πριν από το ξημέρωμα. Ακόμη στο γ΄ μέρος του μεγάλου αποδείπνου θα μπορούσε να αναζητήσει κανείς στοιχεία της «ενάτης ώρας της νυκτός», η οποία αναφέρεται στο Τυπικόν της Ευεργέτιδος.

Ευχές Μεγάλου Αποδείπνου

Οι δύο ευχές στο τέλος του μεγάλου αποδείπνου είναι, νομίζω, φανερό ότι δεν βρίσκονταν εκεί εξ αρχής αλλά προστέθηκαν αργότερα, μετά την εικαζόμενη συνένωσι των τριών ακολουθιών σε μία. Άλλωστε η γνωστή «ευχή εις την υπεραγίαν Θεοτόκον» («Άσπιλε αμόλυντε άφθορε») είναι πολύ μεταγενέστερη, σύνθεσις μόλις του 11ου αιώνος.

Η δεύτερη ευχή «εις τον Κύριον ημών ᾿Ιησούν Χριστόν» είναι αρχαιοτέρα της πρώτης και είναι ειδική ευχή προ της κατακλίσεως, οπότε δεν αποκλείεται να ανήκει στον αρχαιότερο πυρήνα της ακολουθίας μαζί με το α΄ μέρος της.

Γνωρίζετε τι είναι η Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία;

Πότε διαβάζεται το Μέγα Απόδειπνο

Είναι γνωστό ότι το μέγα απόδειπνο στις ενορίες αλλά και στην πλειονότητα των ιερών μονών διεξάγεται μόνον την περίοδο της μεγάλης Τεσσαρακοστής κάθε απόγευμα από Δευτέρα έως Πέμπτη καθώς και την εσπέρα της Μεγάλης Δευτέρας και της Μεγάλης Τρίτης.

Τελείται δε ως έχει στο λειτουργικό βιβλίο του Ωρολογίου και σύμφωνα με τις διατάξεις του Τυπικού. Κατά την πρώτη εβδομάδα της Τεσσαρακοστής στο μέγα απόδειπνο ψάλλεται ο μέγας Κανών, κατανεμημένος σε τέσσερα μέρη όπως βρίσκεται στο λειτουργικό βιβλίο του Τριωδίου, ενώ στο τέλος της ακολουθίας διαβάζεται υπό του ιερέως το Ευαγγέλιον της παννυχίδος.

Και πάλι η συσσωμάτωσι του Ευαγγελίου της αρχαίας ακολουθίας της παννυχίδος υποδηλώνει ότι το απόδειπνο περιλαμβάνει και άλλα στοιχεία της και ότι τρόπον τινά το απόδειπνο είναι διάδοχος ακολουθία της παννυχίδος, η οποία παρά ταύτα έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα στην μοναστηριακή πράξι ως ιδιαίτερη ακολουθία που τελείται σπανίως και σε ειδικές περιπτώσεις.

Στοιχεία της παννυχίδος στο σημερινό μέγα απόδειπνο είναι οι ψαλμοί 50 και 90, τα τροπάρια «᾿Ελεήσον ημάς, Κύριε, ελεήσον ημάς» και «Της ευσπλαγχνίας την πύλην», οι στίχοι «῾Η ασώματος φύσις τα χερουβίμ», τα 40 «Κύριε, ελέησον», η συμπερίληψις ψαλλομένου κανόνος, και το προαναφερθέν Ευαγγέλιο της α΄ εβδομάδος των νηστειών.

Είναι όμως σημαντικό κάθε χριστιανός να γνωρίζει ότι οι ιερές ακολουθίες που τελούνται και σήμερα στους ναούς μας είναι αρχαιότατες και με αυτές λάτρευσαν τον αληθινό Θεό τα εκατομμύρια των αγίων μας μέσα στο διάβα των αιώνων.

Διονύσιος Ανατολικιώτης

«Εφημέριος», έτος 64, τ. 2, Αθήναι, Μάρτιος – Απρίλιος 2015.