Η ιστορία των Αγίων Θεοφανείων χάνεται στους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή και το έργο του Ιησού Χριστού. Ο εορτασμός της βάπτισής Του στον Ιορδάνη ποταμό, αν και άμεσα συνδεδεμένος με την παρουσία Του στην ανθρώπινη ιστορία, είχε και πνευματικές και θεολογικές διαστάσεις που εξελίχθηκαν μέσα από τη Χριστιανική παράδοση.
Οι πρώτες αναφορές για τον εορτασμό των Θεοφανείων προέρχονται από τα τέλη του 2ου αιώνα και τις αρχές του 3ου αιώνα, όταν οι Χριστιανοί άρχισαν να τιμούν τη βάπτιση του Ιησού Χριστού ως μέρος της αποκαλυπτικής Του δράσης. Στην αρχή, οι Χριστιανοί γιόρταζαν την ημέρα αυτή μαζί με την εορτή των Χριστουγέννων, αλλά αργότερα, καθώς η εκκλησιαστική πρακτική εξελίχθηκε, τα Θεοφάνεια διαχωρίστηκαν ως αυτόνομη γιορτή. Στην πραγματικότητα, η καθιέρωση της γιορτής των Θεοφανείων συνέπεσε με τη διαμόρφωση των πρώτων Χριστιανικών ημερολογίων.
Από τον 4ο αιώνα και μετά, η γιορτή των Θεοφανείων καθιερώθηκε ως βασική γιορτή της Εκκλησίας. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και ο Ευσέβιος, ανέπτυξαν τη θεολογία γύρω από το γεγονός της βάπτισης του Χριστού και της αποκάλυψης της Αγίας Τριάδας. Η σημασία του γεγονότος ενισχύθηκε με το πέρασμα των αιώνων, ενώ ταυτόχρονα οι εορταστικές εκδηλώσεις και οι παραδόσεις γύρω από τα Θεοφάνεια απέκτησαν ιδιαίτερο θρησκευτικό βάρος.
Η τελετή του Αγιασμού των Υδάτων, που συνδέεται άμεσα με τα Θεοφάνεια, αναπτύχθηκε στην εκκλησιαστική ζωή ως μια πράξη αγιασμού και καθαρμού, και σύντομα έγινε συνώνυμη με τη γιορτή αυτή. Ο Αγιασμός των Υδάτων αποτελεί μια σημαντική παράδοση που επισημαίνει τη σχέση του ανθρώπου με το νερό, το οποίο στην Χριστιανική παράδοση έχει καθαρτική και αναγεννητική δύναμη. Ο ιερέας ευλογεί τα νερά και καλεί τον Θεό να τους προσφέρει τη δύναμη να εξαγνίζουν και να αγιάζουν τους πιστούς.
Η ιστορία των Θεοφανείων, έτσι, δεν είναι μόνο μια αναδρομή στη ζωή του Ιησού Χριστού, αλλά και μια ζωντανή παράδοση που συνεχίζεται έως σήμερα. Η σημασία της γιορτής αυτής παραμένει ακλόνητη στην Εκκλησία, καθώς κάθε χρόνο οι Χριστιανοί γιορτάζουν τη Θεία Αποκάλυψη και την αρχή της σωτηρίας του ανθρώπου.
