Κάθε Ιούλιο, όταν το ελληνικό καλοκαίρι βρίσκεται στο αποκορύφωμά του και ο ήλιος μοιάζει να αγγίζει τις κορυφογραμμές των βουνών, χιλιάδες άνθρωποι σε κάθε γωνιά της Ελλάδας ανηφορίζουν προς μικρά λευκά ξωκλήσια, χτισμένα σε απόκρημνες βουνοκορφές.
Είναι τα εκκλησάκια του Προφήτη Ηλία, του Αγίου που έχει ταυτιστεί όσο κανείς άλλος με τα υψώματα, τον ουρανό, τον άνεμο και τη φωτιά.
Από την Κρήτη μέχρι τη Μακεδονία, από την Ήπειρο έως τα νησιά του Αιγαίου, οι εικόνες επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο στις 20 Ιουλίου. Οικογένειες, νέοι, ηλικιωμένοι και ορειβάτες ξεκινούν από νωρίς το πρωί ή ακόμη και από το προηγούμενο βράδυ για να φτάσουν στις κορυφές, συμμετέχοντας σε ένα προσκύνημα που συνδυάζει τη θρησκευτική πίστη με τη βαθιά σχέση του ανθρώπου με τη φύση.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα περισσότερα ξωκλήσια του Προφήτη Ηλία βρίσκονται στα ψηλότερα σημεία κάθε περιοχής. Η παράδοση συνδέει την επιλογή αυτή με τον ίδιο τον βίο του Προφήτη, ο οποίος σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη αναλήφθηκε στους ουρανούς μέσα σε πύρινο άρμα. Η λαϊκή παράδοση, ωστόσο, έδωσε και μια ακόμη ερμηνεία. Πολλοί λαογράφοι υποστηρίζουν ότι η λατρεία του αντικατέστησε αρχαιότερες λατρείες του θεού Ήλιου και του Δία, οι οποίες επίσης τελούνταν στις κορυφές των βουνών. Η ομοιότητα του ονόματος «Ηλίας» με τον «Ήλιο» ενίσχυσε αυτή τη λαϊκή σύνδεση, δημιουργώντας έναν μοναδικό συμβολισμό που επιβιώνει μέχρι σήμερα.
Η ανάβαση προς τα ξωκλήσια αποτελεί από μόνη της μια εμπειρία. Σε πολλά χωριά οι καμπάνες ηχούν από τα χαράματα, ενώ μικρές παρέες ξεκινούν με τα πόδια ακολουθώντας παλιά μονοπάτια που χρησιμοποιούσαν οι πρόγονοί τους εδώ και αιώνες. Σε αρκετές περιπτώσεις, η διαδρομή διαρκεί δύο ή και τρεις ώρες. Κανείς όμως δεν φαίνεται να αποθαρρύνεται. Αντίθετα, η πορεία θεωρείται μέρος του τάματος και της πνευματικής προετοιμασίας.
«Ανεβαίνω κάθε χρόνο από τότε που ήμουν παιδί», λέει η 72χρονη Μαρία από χωριό της Αρκαδίας. «Ο παππούς μου έλεγε πως ο Προφήτης Ηλίας ευλογεί όσους κοπιάζουν για να φτάσουν κοντά του. Ακόμη κι όταν δυσκολεύομαι, δεν το παραλείπω. Είναι σαν να συνεχίζω μια υπόσχεση της οικογένειάς μου», αναφέρει.
Παρόμοιες μαρτυρίες ακούγονται σε ολόκληρη τη χώρα. Για πολλούς, η ανάβαση δεν αποτελεί απλώς μια θρησκευτική υποχρέωση, αλλά μια προσωπική συνάντηση με τη μνήμη, τις ρίζες και τους ανθρώπους που δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή.
Μετά τη Θεία Λειτουργία ακολουθεί σχεδόν πάντα το πανηγύρι. Σε πολλές περιοχές στήνονται μεγάλα τραπέζια κάτω από τα πλατάνια ή δίπλα στο ξωκλήσι. Οι γυναίκες του χωριού έχουν ετοιμάσει από την προηγούμενη ημέρα παραδοσιακές πίτες, ψωμί, γλυκά και φαγητά, ενώ σε αρκετές περιοχές προσφέρεται το περίφημο κουρμπάνι, το κοινό γεύμα που μαγειρεύεται σε μεγάλα καζάνια και μοιράζεται δωρεάν στους προσκυνητές.
Οι μουσικοί παίρνουν θέση και πολύ σύντομα οι πρώτοι χοροί ξεκινούν. Κλαρίνα στην Ήπειρο και τη Στερεά Ελλάδα, λύρες στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα, βιολιά στα νησιά του Αιγαίου, χάλκινα στη Μακεδονία. Οι τοπικές μουσικές παραδόσεις συναντούν τη γιορτή του Προφήτη, δημιουργώντας ένα πολύχρωμο μωσαϊκό πολιτισμού.
ΤΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ
Σε ορισμένα χωριά το πανηγύρι διαρκεί μέχρι το ξημέρωμα. Οι μεγαλύτεροι θυμούνται εποχές όπου αποτελούσε τη σημαντικότερη κοινωνική εκδήλωση του χρόνου. Εκεί γνωρίζονταν νέοι άνθρωποι, κανονίζονταν γάμοι, λύνονταν διαφορές μεταξύ οικογενειών και ανανεώνονταν οι δεσμοί της κοινότητας.
«Το πανηγύρι δεν ήταν μόνο διασκέδαση», εξηγεί ο συνταξιούχος δάσκαλος Γιώργος από χωριό της Ηπείρου. «Ήταν η στιγμή που ολόκληρο το χωριό γινόταν μια οικογένεια. Όσοι είχαν φύγει στις πόλεις ή στο εξωτερικό επέστρεφαν αποκλειστικά για τη γιορτή του Προφήτη Ηλία. Ήταν μια άγραφη υπόσχεση ότι κανείς δεν ξεχνά τον τόπο του».
Τα ιδιαίτερα έθιμα για τον εορτασμό
Σημαντικό στοιχείο της ημέρας παραμένουν και τα έθιμα που συνοδεύουν τον εορτασμό. Σε αρκετές περιοχές οι κάτοικοι ανάβουν μεγάλες φωτιές, συμβολίζοντας το πύρινο άρμα με το οποίο αναλήφθηκε ο Προφήτης. Αλλού ευλογούνται τα πρώτα σταφύλια ή οι νέες σοδειές, καθώς ο Ιούλιος σηματοδοτεί την έναρξη της συγκομιδής πολλών καρπών.
Δεν λείπουν και οι δοξασίες. Οι παλαιότεροι πίστευαν ότι ο Προφήτης Ηλίας ελέγχει τις καταιγίδες, τις βροντές και τους κεραυνούς. Όταν πλησίαζαν δυνατές νεροποντές, αρκετοί άναβαν το καντήλι του ή προσεύχονταν για να προστατευτούν τα χωράφια και τα κοπάδια τους.
Σήμερα, παρότι οι κοινωνίες έχουν αλλάξει, οι εικόνες παραμένουν συγκινητικά οικείες. Νέοι άνθρωποι συμμετέχουν στις αναβάσεις, πολλοί επιλέγουν να συνδυάσουν την πεζοπορία με το προσκύνημα, ενώ αρκετοί φωτογράφοι και φυσιολάτρες επισκέπτονται τις κορυφές για να απολαύσουν την ανατολή ή τη δύση του ήλιου δίπλα στα λιτά εκκλησάκια.
ΚΑΘΑΡΙΖΟΥΝ
Οι εθελοντές κάθε χωριού φροντίζουν τις ημέρες πριν από τη γιορτή να καθαρίσουν τα μονοπάτια, να ασπρίσουν τους τοίχους του ξωκλησιού και να περιποιηθούν τον περιβάλλοντα χώρο. Για τους περισσότερους αποτελεί ζήτημα τιμής να υποδεχθούν τους επισκέπτες με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Η εικόνα ενός μικρού λευκού ναΐσκου στην κορυφή ενός βουνού εξακολουθεί να συγκινεί ακόμη και όσους δεν είναι ιδιαίτερα θρησκευόμενοι. Ίσως γιατί συμβολίζει κάτι βαθύτερο: την ανάγκη του ανθρώπου να υψώνεται πάνω από την καθημερινότητα, να αναζητά λίγες στιγμές γαλήνης και να νιώθει ότι βρίσκεται πιο κοντά στον ουρανό.
Καθώς ο ήλιος δύει πίσω από τις κορυφές και οι τελευταίοι προσκυνητές παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής, τα μικρά ξωκλήσια του Προφήτη Ηλία μένουν και πάλι σιωπηλά να αγναντεύουν τον ορίζοντα. Εκεί, ανάμεσα στα σύννεφα, στους βράχους και στους ανέμους, συνεχίζουν να φυλάσσουν όχι μόνο την πίστη, αλλά και ένα πολύτιμο κομμάτι της ελληνικής παράδοσης, υπενθυμίζοντας πως υπάρχουν ακόμη τόποι όπου ο χρόνος κυλά πιο αργά και οι παλιές αξίες εξακολουθούν να έχουν θέση στη σύγχρονη ζωή.
