Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Κωνσταμονίτου είναι μία εκ των είκοσι μονών του Αγίου Όρους και κατατάσσεται εικοστή (20η) στην ιεραρχική τάξη των Αγιορείτικων Μονών.
Θεωρείται μοναχική Μονή μέσα στο απάτητο δάσος του Κρειοβουνίου, περίπου στο κέντρο της χερσονήσου. Η μονή απέχει μια ώρα ανηφόρα από τον αρσανά της, αρχικά εν μέσω ελαιώνα και μετά από δάσος, κυρίως καστανιάς. Δεν επικοινωνεί εύκολα με άλλα μοναστήρια. Υπάρχουν δύσβατα και περίπλοκα μονοπάτια για τη Μονή Ζωγράφου ή τη Μονή Βατοπεδίου. Η πορεία για τη Μονή Ζωγράφου κρατάει περίπου 1,5 ώρα και είναι μια υπέροχη διαδρομή μέσα από πυκνό δάσος.
Ιστορία
Πιθανόν να ιδρύθηκε (κατά νεότερη παράδοση) από τον Αυτοκράτορα Mέγα Κωνσταντίνο και ολοκληρώθηκε από τον υιό του Κωνστάντα, ή κατά άλλους από μοναχό που καταγόταν από τον Κασταμώνα Παφλαγονίας ή Κασταμονή του Πόντου ή από γόνο πλούσιας οικογένειας της Κωνσταντινούπολης. Με σιγίλλιο του Πατριάρχη Νεοφύτου Ζ΄ (1789-94 και 1798-1801) έγινε κοινόβια[1], αλλά η ουσιαστική της ανασυγκρότηση αρχίζει το 1818 επί ηγουμενίας Χρυσάνθου εξ Ηπείρου με δαπάνες του Αλή Πασά με την μεσολάβηση της κυρά Βασιλικής, οπότε ανοικοδομήθηκε η ανατολική της πτέρυγα.
Η ανασυγκρότηση αυτή συνεχίστηκε και επί Συμεών Σταγειρίτη, ο οποίος με χορηγίες ανοικοδόμησε το Καθολικό και τη βόρεια πτέρυγα. Το Καθολικό της μονής Κωνσταμονίτου είναι αφιερωμένο στη μνήμη του Αγίου Στεφάνου. Ανεγέρθηκε το 1867 επάνω στα ερείπια του παλαιότερου Καθολικού και βρίσκεται στο μέσον της αυλής. Η τυπολογία του ακολουθεί γενικά τον αγιορείτικο τύπο. Σχηματίζει εξωτερικά οκτώ μολυβοσκέπαστους τρούλους, μαζί με τον κεντρικό τρούλο που είναι ο μεγαλύτερος. Χαρακτηρίζεται από την ιδιαίτερα επιμελημένη δόμηση των λιθόκτιστων τοίχων του, ενώ εσωτερικά δεν είναι ιστορημένος, πλην λιγοστού κεντρικού θόλου. Οι τοίχοι του φέρουν πολλές φορητές εικόνες, αρκετές από τις οποίες είναι μεγάλης ιστορικής και λατρευτικής αξίας, όπως εκείνη της Θεοτόκου της Αντιφωνήτριας που πραγματοποίησε θαύμα στην μονή σύμφωνα με την παράδοση το 1020.
