Εισαγωγή στην Οικολογία του Προσώπου

Σύμφωνα με τον White (1998), η οικολογική κρίση έχει αιτία θρησκευτική, διότι ο άνθρωπος, εδραιώνοντας μια ιεραρχική θεώρηση μεταξύ ανθρώπου-φύσης, υποτίμησε τη φύση και εξετράπη από την διαχείριση προς τη κατάχρηση της (όπως αναφ. σε Δεληκωσταντής, 2009). Έτσι, η οικολογική κρίση είναι απόρροια της απόκλισης του ανθρώπου από τον αρχικό ρόλο που του εδόθη.

Ο Μαντζαρίδης (1995) μας λέγει σχεδόν ποιητικά ότι «το φυσικό περιβάλλον του ανθρώπου είναι το ευρύτερο σώμα του» (σ. 483). Κατά τον μακαριστό Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα (1997) τα ανθρώπινα δικαιώματα «απορρέουν από τη σχέση του με τους άλλους περιλαμβανομένου και του φυσικού περιβάλλοντος» (σ. 598).  Επιπλέον, το περιβάλλον είναι η σκηνή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σύμφωνα με τον Ο.Η.Ε. (1972), αφού τα όποια ανθρώπινα δικαιώματα μπορούν να εξασκηθούν υπό την προϋπόθεση ύπαρξης ενός σταθερού και βιώσιμου περιβάλλοντος.

Η οικολογική κρίση είναι μια από τις αμαρτίες του ανθρώπου. Ο άνθρωπος χάνοντας τον πνευματικό του στόχο, την ένωση με τον Τριαδικό Θεό, έθεσε άλλους στόχους, λιγότερο ουσιαστικούς και περισσότερο εγωιστικούς, ώστε φθείροντας τον εαυτό του έφθειρε και την κτίση. Για την  Ορθόδοξη Θεολογία, ιατρείο της όποιας εσωτερικής κρίσης του ανθρώπου είναι η Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, όπου ο άνθρωπος, δια των αγίων μυστηρίων, κοινωνεί με τον Θεό και τον συνάνθρωπο. Καθώς λέγει ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας, «Η Εκκλησία θεραπεύει όχι με όσα λέγει, αλλά με ό,τι είναι: κοινότητα αγάπης» (όπως αναφ. σε Δεληκωσταντής, 2009, σ. 214). Αυτή την κοινότητα αγάπης που ο πιστός βιώνει στη Εκκλησία υποχρεούται να την μεταφέρει στη φύση, η οποία είναι δημιούργημα του ίδιου Δημιουργού.

Τόσο ο άνθρωπος όσο και η υπόλοιπη φύσις αποτελούν μέρος της Δημιουργίας. Ο άνθρωπος ως «ιερέας», δηλαδή ως επιτελών ιερό έργο, καλείται να προστατεύσει τη φύση, να την διακονήσει, να επανασυνδεθεί μαζί της, να την ομορφύνει. Η υπέρβαση της οικολογικής κρίσης εξαρτάται από την αλλαγή της κτητικής νοοτροπίας του ανθρώπου (μετάνοια: αλλαγή του τρόπου νόησης). Το οικολογικό πρόβλημα, λοιπόν, αναγκάζει τον άνθρωπο να στραφεί εντός του, να δει τη φύση του ως μέρος του όλου και να αναλάβει τις ευθύνες του απέναντι στο περιβάλλον που λεηλάτησε και λεηλατεί.

Ορθά σημειώνει ο μακαριστός Mητροπολίτης Διοκλείας Κallistos Ware (2008), ότι η οικολογική κρίση αναγκάζει τους πιστούς και πολλούς προβληματιζόμενους ανθρώπους να αναζητήσουν στο βάθος της χριστιανικής παράδοσης την αλήθεια για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, το Θεό και τα όρια της ελευθερίας του ανθρώπου ως έλλογου κτίσματος. H ανθρωπολογική κρίση, δηλαδή η διακοπή της άμεσης κοινωνίας Θεού-ανθρώπου (μετά την πτώση) και η εντεινόμενη πορεία φθοράς του ανθρώπου (ως απόρροια της πτώσης), οδήγησε στην οικολογική κρίση. Ο άνθρωπος σταδιακά κακο-μεταχειρίστηκε το φυσικό περιβάλλον και μόλυνε την πλάση (Μαντζαρίδης, 1997).

Ο άνθρωπος, όμως, ως μέρος της κτίσης και ως έλλογο ον υποχρεούται να διαχειρίζεται έλλογα το περιβάλλον και να απευθύνεται στο Κτίστη, αφού Εκείνος τον όρισε διαχειριστή. Η Εκκλησία καλεί τον άνθρωπο να βρει τον ρόλο του ως όν, και όχι ως υπέρ-ον. Η ελλογότητα και η ελευθερία του ανθρώπου δεν μπορεί να δικαιολογούν την καταχρηστική στάση αυτού ή να αποτελούν άλλοθι της ανευθυνότητας του, αντίστοιχα. Το οικολογικό πρόβλημα μπορεί να παύσει μόνο αν ο άνθρωπος εγκαταλείψει τα στενά εγωτικά του όρια, ώστε να συνδεθεί με τον κόσμο. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος καλείται, κατά την Ορθόδοξη Θεολογία, να αλλάξει από άτομο σε πρόσωπο, δηλαδή πλήρης κεχαριτωμένη οντολογική υπόσταση σε κοινωνία με την κτίση και τον Κτίστη.

Νικόλαος Λεβέντης
Πτυχίο Θεολογίας, ΕΚΠΑ
ΜΑ Επιστήμες της Αγωγής: Τεχνολογίες Μάθησης και Επικοινωνίας, EUC

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Δεληκωσταντής, Κ. (2009). Η Οικολογική Διάσταση της Σχολικής Θρησκευτικής Αγωγής. Στο Η Σχολική Θρησκευτική Αγωγή: Μεταξύ Παιδαγωγικής & Θεολογίας (σσ. 189-218). Αθήνα: Έννοια.
Δεληκωσταντής, Κ. (2007). Φιλοσοφία & Σύγχρονη Κουλτούρα. Στο Φιλοσοφική Ανθρωπολογία: Περιπέτειες του Ανθρωπολογικού Στοχασμού (σσ.187-234). Αθήνα: Έννοια.
Ζηζιούλας, Ι. (1997). Το Δίκαιον του Προσώπου. Στα Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 72(Β), 585-602.
Μαντζαρίδης, Γ. (1997). Ορθοδοξία & Οικολογική Κρίση. Στο Κοινωνία, 40, 136-144.
Μαντζαρίδης, Γ. (1995). Χριστιανική Ηθική. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά.
United Nations Conference on the Human Environment. (1972, June 12). Declaration of United Nations Conference on the Human Environment. Retrieved στις 14 Οκτωβρίου 2017 from: UN Documents: Gathering a body of global agreements: http://www.un-documents.net/unchedec.htm.
Ware, Κ. (2008). Οικολογική Κρίση & Ελπίδα. Μτφρ. Π. Τσαλίκη-Κιοσόγλου, Ε. Τσιγκρή & Ν. Χριστοδούλου. Αθήνα: Ακρίτας.

Σημείωση: Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Εφημερίδα Ορθόδοξη Αλήθεια στις 29/9/2021 (α.φ.321, σ.25), με τον τίτλο «Η οικολογική κρίση αποτελεί αμάρτημα». Αναδημοσιεύεται στον παρόντα ιστότοπο, με την άδεια του συγγραφέα, κατόπιν διορθώσεων από τον ίδιο.