Χρόνης Μουστάκας: «Το Βυζάντιο για πολλά χρόνια δεν εκτιμήθηκε όσο του άξιζε στην Ελλάδα και διεθνώς»

Ο συγγραφέας μιλά στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» για την προσωπικότητα και την προσφορά του Ιουστινιανού στην ανθρωπότητα, την κληρονομιά του Βυζαντίου αλλά και τις ιδιαιτερότητες της συγγραφής ενός ιστορικού μυθιστορήματος.

Τι ήταν αυτό που σας παρακίνησε ώστε να εστιάσετε τo ενδιαφέρον σας στην περίοδο του Ιουστινιανού και να προχωρήσετε στη συγγραφή αυτού του βιβλίου;

Η βασιλεία του Ιουστινιανού σηματοδοτεί την έναρξη του σύγχρονου κόσμου. Είναι η αρχή ενός κύκλου που πολλοί πιστεύουν ότι σήμερα παίρνει στροφή διανύοντας τις τελευταίες μοίρες των καιρών μας. Οι αλλαγές που συντελούνται ραγδαία ίσως να είναι πρώιμα σημάδια αυτού του κύκλου που ολοκληρώνεται. Κοιτάξτε γύρω σας. Τι βλέπετε; Περιφερειακούς πολέμους πολύ κοντά μας που επιμένουν, αναδυόμενη φτώχεια, μετακινήσεις πληθυσμών, ταραχές, τρομοκρατία και πόλεμοι θρησκευτικού φονταμενταλισμού, πανδημίες, δεισιδαιμονίες. Ο μεσαίωνας αντέγραψε με ακρίβεια την εποχή μας. Μαγεύτηκα από τον μεσαίωνα επειδή στην πραγματικότητα ήθελα να μιλήσω για το παρόν και το μέλλον του κόσμου μας. Αποτέλεσμα ήταν αυτή η βυζαντινή τριλογία που ξεκίνησε με το πρώτο μου βιβλίο «Οι Ιππότες του Ουρανού», συνεχίστηκε με το δεύτερο «Ο Εκλεκτός του Αυτοκράτορα» και ολοκληρώθηκε με το τρίτο «Ιουστινιανός, κατά τον δαίμονα εαυτού». Ο Ιουστινιανός είναι ο άρχων σε απόλυτη τιμή, είναι μια προσωπικότητα σύμβολο. Ο Ιουστινιανός δεν υπήρξε απλώς ένας ηγεμόνας, υπήρξε φορέας ιδέας. Η ζωή του υπάκουσε σε μια μονήρη, ενοποιητική εμμονή: ένα παγκόσμιο κράτος, ένας νόμος, μία πίστη, μία τάξη κόσμου. Για να υλοποιήσει αυτό το όραμα έμεινε πιστός σε όλη του τη ζωή στο δαίμονα, κατά τον αρχαιοελληνικό ορισμό, που τον καθοδηγούσε. Δηλαδή, συνεπής σε όσα του πρόσταζε η πεποίθησή του και η συνείδησή του. Στη χριστιανική εκδοχή σε ό,τι του υπαγόρευε ο φύλακας άγγελός του. Χωρίς τον Ιουστινιανό ο κόσμος του 6ου αιώνα δεν θα είχε πάρει τη μορφή που πήρε και ο κόσμος ο σύγχρονος δεν θα ήταν ίδιος. Και αυτό είναι συναρπαστικό αρκούντως, ώστε να έχει υπάρξει οδηγός για το νέο μου βιβλίο.

Μελετώντας εκείνη την περίοδο ήρθατε σε επαφή με στοιχεία σχετικά με την προσωπικότητα και τον βίο του Ιουστινιανού, που σας οδήγησαν στην αναθεωρήσετε κάποια δεδομένα για την προσωπικότητά του;

Ο Ιουστινιανός έζησε προσηλωμένος σε ένα παρόν που θέλησε να «αιωνιοποιήσει». Σπάνια έχει υπάρξει τέτοια προσωπικότητα που να συμπυκνώνει όλα τα καλά και όλα τα κακά της ανθρώπινης φύσης. Η δόξα της εποχής που θα δημιουργήσει, θα αποδειχθεί αδιάσπαστη και από την τραγωδία της. Δεν είναι στις προθέσεις μου ούτε να αναθεωρήσω, ούτε να ενισχύσω όσα γνωρίζουμε για εκείνον. Δεν εστίασα σε αυτό. Στηριζόμενος στην Απόκρυφη Ιστορία του Προκόπιου θέλησα να παρουσιάσω την πάλη του μεγαλείου και της κατάπτωσης ενός κόσμου, που θεμελίωνε τις αρχές που θα λειτουργούσαν διαχρονικά ως θεμέλια των κοινωνιών της οικουμένης. Κύριος οδηγός μας και αφηγητής είναι ο ίδιος ο Προκόπιος. Ο αναγνώστης θα κληθεί να αποφασίσει γιατί αυτός ο άνθρωπος, νομικός, σύμβουλος του στρατηγού Βελισάριου και χρονικογράφος της βασιλείας του Ιουστινιανού μετά από δύο δοξαστικά βιβλία για τον αυτοκράτορα και τα μεγαλειώδη επιτεύγματά του: το Περί Πολέμων και το Περί Κτισμάτων, θα γράψει ένα τρίτο βιβλίο, την κολασμένη Απόκρυφη Ιστορία, που υπήρξε ένας πραγματικός λίβελος και για τον Ιουστινιανό και για τη Θεοδώρα.

Ποια ήταν η συνεισφορά του Ιουστινιανού στην ανθρωπότητα;

Ο Ιουστινιανός στιγμάτισε και συνεχίζει να το κάνει ωσεί παρών τον κόσμο μας. Εχτισε το μεγαλύτερο ναό της χριστιανοσύνης, την Αγία Σοφία, που στέκεται πάντα εκεί μετά από χίλια πεντακόσια χρόνια ως μνημείο πίστης και μεγαλείου. Σκέφτηκε και έπραξε κάτι το αδιανόητο. Συγκέντρωσε όλους τους νόμους και με ένα πρωτοφανές παγκόσμιο νομικό «reset» ξαναέγραψε από την αρχή το πιο ολοκληρωμένο και αλάνθαστο νομικό σύστημα: το Corpus Juris Civilis, που έγινε η βάση όλων των νομικών συστημάτων του δυτικού κόσμου. Δικά του είναι το «Είσαι αθώος, μέχρι να αποδειχθείς ένοχος», βασική αρχή στο παγκόσμιο δίκαιο, Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat, το βάρος της απόδειξης το έχει αυτός που κατηγορεί. Δικά του επίσης είναι: το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, οι γραπτές συμβάσεις, η κληρονομιά και η διαθήκη, η έννοια του «νομικού προσώπου», η ισότητα απέναντι στο νόμο, ο γάμος ως νομική πράξη κ.α. Τον συναντούμε επίσης σε απίθανα μέρη που δεν βάζει ο νους μας. Όλα τα κάστρα της Θεσσαλίας π.χ είτε δημιουργήθηκαν, είτε ενισχύθηκαν από τον ίδιο αφού οραματίστηκε το θεσσαλικό χώρο ως μια ισχυρή γραμμή άμυνας απέναντι στους βαρβάρους του βορρά που συχνά πυκνά κατηφόριζαν. Η Μονή Σινά είναι δικό του έργο. Η Εκατονταπυλιανή της Πάρου ανακατασκευάστηκε και επεκτάθηκε από τον ίδιο κ.λ.π.

Για πολλούς ιστορικούς και μελετητές του Βυζαντίου ο θάνατος του Ιουστινιανού σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής ακμής και την έναρξη του Μεσαίωνα…

Ο θάνατος του Ιουστινιανού πράγματι αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο στην ιστορία, καθώς κλείνει μια περίοδο μεγάλων φιλοδοξιών για την ανασύσταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας- ενός παγκόσμιου κράτους. Το βέβαιο επίσης είναι ότι σηματοδοτεί το τέλος του αρχαίου κόσμου και της ρωμαϊκής εποχής. Μην ξεχνάμε ότι με δικό του διάταγμα έκλεισε οριστικά η Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών. Όμως οι μεγάλες ιστορικές μεταβάσεις δεν συμβαίνουν από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιων εξελίξεων. Αναμφίβολα, μετά τον Ιουστινιανό η αυτοκρατορία βρέθηκε αντιμέτωπη με νέες προκλήσεις, όπως οικονομική εξάντληση, εξωτερικές απειλές και εδαφικές απώλειες. Επομένως, θα έλεγα ότι ο θάνατός του σηματοδοτεί περισσότερο μια ιστορική μετάβαση παρά μια απότομη τομή.

Οι άνθρωποι της εποχής του Ιουστινιανού ήταν πιο αληθινά θρησκευόμενοι σε σχέση με τους σημερινούς πιστούς της Ορθοδοξίας;

Είναι δύσκολο να συγκρίνουμε την πίστη ανθρώπων που έζησαν σε τόσο διαφορετικές εποχές. Στα χρόνια του Ιουστινιανού η θρησκεία δεν ήταν μόνο προσωπική υπόθεση, αλλά διαμόρφωνε την πολιτική, τη νομοθεσία, την εκπαίδευση και την καθημερινή ζωή. Οι άνθρωποι ζούσαν μέσα σε έναν κόσμο όπου η πίστη αποτελούσε βασικό στοιχείο της κοινωνικής τους ταυτότητας. Σήμερα, αντίθετα, η πίστη εκφράζεται σε ένα περιβάλλον μεγαλύτερης ελευθερίας και προσωπικής επιλογής. Δεν θα έλεγα, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι τότε ήταν κατ’ ανάγκη πιο «αληθινά» θρησκευόμενοι από τους σημερινούς. Η ποιότητα της πίστης δεν μετριέται ούτε από την εποχή ούτε από την εξωτερική εκδήλωσή της, αλλά αποτελεί μια βαθιά προσωπική σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.

Ως προς την κληρονομιά του Βυζαντίου στον ελληνικό και παγκόσμιο πολιτισμό έχουν διατυπωθεί αντικρουόμενες απόψεις. Μήπως δεν έχει εκτιμηθεί σωστά εκείνη η περίοδος;

Πιστεύω ότι για πολλά χρόνια το Βυζάντιο δεν εκτιμήθηκε όσο του άξιζε τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Συχνά αντιμετωπίστηκε μέσα από στερεότυπα που το παρουσίαζαν ως περίοδο παρακμής ή αποκλειστικά θρησκευτικής εσωστρέφειας. Σήμερα, όμως, η ιστορική έρευνα έχει αναδείξει τον πραγματικό του ρόλο ως γέφυρα ανάμεσα στην αρχαιότητα και τον νεότερο κόσμο. Το Βυζάντιο διέσωσε την ελληνική γραμματεία, διαμόρφωσε το ρωμαϊκό δίκαιο, ανέπτυξε σπουδαία τέχνη και αρχιτεκτονική και επηρέασε βαθιά την πνευματική και πολιτιστική εξέλιξη της Ευρώπης και της Ανατολής. Δεν χρειάζεται να το εξιδανικεύουμε, ούτε όμως να το αδικούμε. Το Βυζάντιο και ο ελληνικός μεσαίωνας είναι ο χαμένος κρίκος της καταγωγής μας, το σκοτεινό σημείο της εθνικής μας αυτογνωσίας.

Πιστεύετε ότι το παρελθόν -οι στιγμές που οι άνθρωποι του 21ου αιώνα δεν έχουμε βιώσει -είναι δυνατόν να μεταφερθεί με πιστότητα σήμερα ξαναζωντανεύοντας τις αντιλήψεις και τις συνήθειες των ανθρώπων εκείνης της εποχής;

Η αναβίωση του παρελθόντος είναι ένα από τα μεγαλύτερα ζητούμενα αλλά και ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα ενός ιστορικού μυθιστορήματος. Η απάντηση βρίσκεται σε συνάρτηση με τα προηγούμενα. Μονολεκτικά θα έλεγα πως όχι, δεν μπορούμε να μεταφέρουμε με απόλυτη ακρίβεια τις ζωές εκείνων των ανθρώπων. Κύρια επειδή την ιδιοσυγκρασία τους την επηρέαζαν παράγοντες, που σήμερα δεν υπάρχουν ή είναι ακατανόητοι για το σύγχρονο άνθρωπο. Μπορούμε ωστόσο να πετύχουμε μέσα από ακριβείς διασταυρώσεις μια εκδοχή πραγματικότητας, που τείνει να ταυτιστεί με την απόλυτη πραγματικότητα εκείνης της εποχής. Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να μεταφέρουμε τον αναγνώστη σε μια άλλη εποχή, αλλά να τον βοηθήσουμε να κατανοήσει ότι οι άνθρωποι του παρελθόντος, παρά τις διαφορετικές συνθήκες ζωής, είχαν τα ίδια βασικά ερωτήματα, φόβους, φιλοδοξίες και συναισθήματα με εμάς.

Τι ιδιαιτερότητες κρύβει η συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος; Πόσο δύσκολη είναι η διεξαγωγή της έρευνας για την συγκέντρωση του απαραίτητου υλικού;

Η συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος είναι μια διαδικασία λεπτής ισορροπίας ανάμεσα στην ιστορική αλήθεια και την λογοτεχνική αφήγηση. Ο συγγραφέας οφείλει να σεβαστεί τα τεκμηριωμένα ιστορικά γεγονότα, αλλά ταυτόχρονα να δώσει ζωή στους ανθρώπους της εποχής, να αποδώσει τα συναισθήματα, τα διλήμματα και τις ανθρώπινες σχέσεις τους. Αυτό προϋποθέτει εκτεταμένη έρευνα ώστε κάθε λεπτομέρεια να στηρίζεται σε ιστορικές πηγές και πραγματικά δεδομένα. Χαρακτηριστικά θα πω ότι το πρώτο βιβλίο μου πήρε τρία χρόνια για να ολοκληρωθεί, το δεύτερο δυόμισι και άλλο τόσο το τρίτο. Μελέτησα κάθε λεπτομέρεια της βυζαντινής ζωής: Από τα φαγητά, τα φάρμακα, τα σπίτια, τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα χρήματα, τους μύστες, τους δασκάλους, την αρχιτεκτονική, τις πόλεις, τις οχυρώσεις, τις πολεμικές μηχανές, τα εκστρατευτικά σώματα, τις μάχες, τα άλογα, τα υποζύγια και τη χρήση των άλλων ζώων, τη διοίκηση, τη νομοθεσία, τα επαγγέλματα, τα αξιώματα, τα όπλα, τις πολεμικές τακτικές, τα θεάματα, τις δοξασίες, τις τελετουργίες, τα παραγγέλματα, τη μουσική, τους χορούς, τα πλοία, τον τρόπο που εκφράζονταν, μέχρι τα ήθη, τα έθιμα κ.ά, που είναι τόσα πολλά που θα έπρεπε να γεμίσω μερικές σελίδες για να μη λησμονήσω κάτι.

Ο,τι σχετικό που θα μου έδινε το υλικό για να αναγεννήσω το βυζαντινό κόσμο στα τρία μου βιβλία, από βιβλιογραφία και μελέτες πρωτίστως στη γαλλική γλώσσα και ακολούθως στην ελληνική, την αγγλική και την ιταλική το κατέγραψα και το έθεσα σε πρώτη ζήτηση στον υπολογιστή μου. Επιχείρησα επίσης δεκάδες επιτόπιες μελέτες σε ιστορικούς τόπους και μνημεία της Ελλάδας και του εξωτερικού. Μπορεί η δραματουργία των βιβλίων μου να είναι διακριτή, εφόσον πρόκειται για μυθιστορήματα και όχι για ιστοριογραφίες ή ιστορικές διατριβές αλλά ως συγγραφέας ιστορικών μυθιστορημάτων έχω χρέος το επίσης διακριτό πληροφοριακό ιστορικό υλικό να είναι εγγυημένα ακριβές. Αυτό επιχείρησα και επιχειρώ σε αυτό το ταξίδι όπου σμίγουν οι δύο μεγάλες μου αγάπες: Η ιστορία και η λογοτεχνία.