ΦΩΤΑ: Θεοφάνεια, αρχή και παιδεία αναδημιουργίας. Του Καθηγητού Σταμάτη Πορτελάνου. Θεοφάνεια είναι η φανέρωση της Αλήθειας στο «μυστήριο» της ταπείνωσης του Θεού στο πρόσωπο του Χριστού και της ταπείνωσης του ανθρώπου στο πρόσωπο του Ιωάννη του Βαπτιστή. Η οδός της Αποκάλυψης του Θεού ανοίγει με την ταπείνωση που οι Πατέρες της Εκκλησίας ορίζουν ως μυστήριο. Ο Ιωάννης είναι πρόδρομος αυτού του μυστηρίου που νοείται ως τέτοιο επειδή είναι ανερμήνευτο από τη λογική και μόνο με την πίστη σ’ αυτό εισέρχεται ο άνθρωπος για να θεωθεί. Ο Ιησούς επιμένει και ζητά να βαπτιστεί από τον Ιωάννη για να φανερωθεί το πλήρωμα της θεότητας και το σχέδιο της λύτρωσης του ανθρώπου.

Ενώ ο Ιωάννης αντιδρά με τη θεόπνευστη λογική, δηλαδή να βαφτίσει εκείνος τον Ιησού που προδρόμησε τον ερχομό του. Ο μεγάλος πειρασμός που αντικρύζει ο Ιωάννης, είναι όταν τον συγχέουν με τον Μεσσία. Και ο πειρασμός γίνεται επικίνδυνος, όταν οι άσοφοι σοφοί του νόμου τον ρωτούν ποιος είναι. Στις αποκρίσεις του ο Ιωάννης ακτινοβολείται όλο το μεγαλείο της αγιοσύνης. Δεν αποκρίνεται ιδιωτικά: τους απαντά πως δεν είναι ούτε ο Χριστός ούτε ο Ηλίας, «είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω, ετοιμάσατε την οδόν Κυρίου, ευθείας ποιείτε τας τρίβους αυτού» (Μάρκ. 3).

Το βάπτισμα των Θεοφανείων ισοδυναμεί με τον τελετουργικό θάνατο του παλαιού ανθρώπου, που ακολουθείται από μια νέα Γέννηση, αυτή του Θεανθρώπου. Σύμφωνα με τη βιβλική διήγηση (Ησαϊας, 27 κ.ε.), εμφανίζεται η νίκη της θεότητας εναντίον του θαλασσίου τέρατος (Λεβιάθαν) που ενσαρκώνει το χάος. Αυτό το μεγαθήριο όπως και ο Βεεμώθ (Ιώβ 40, 15-19) παρομοιάζονται με τους υπερήφανους και αλαζόνες της εξουσίας οι οποίοι καταδυναστεύουν τους δίκαιους (Ιώβ 41, 8 κ.ε.). Τα Θεοφάνεια είναι ο θρίαμβος των δυνάμεων του φωτός εναντίον των δυνάμεων του σκότους.

«Η σφαγή του τέρατος και η νίκη επί των υδάτων, που συμβολίζει την οργάνωση του κόσμου, ισοδυναμούσαν με τη δημιουργία του κόσμου και ταυτόχρονα τη «σωτηρία» του ανθρώπου (νίκη επί του θανάτου, εξασφάλιση τροφής για τον ερχόμενο χρόνο κ.ά.)» [1] .

Στη ζωή του Ιωάννη του Βαπτιστή υπάρχει μια σκηνή δραματικής αντίθεσης που κωδικοποιεί τις διαφορές που χωρίζουν την αγιότητα από κάθε εγκόσμια μεγαλειότητα, καθηλωμένη στην έπαρση και το ψέμα. Η σύγκρουσή του με την Ηρωδιάδα είναι θεμελιωμένη πάνω σ’ αυτές τις διαφορές.

Το κεφάλι του Ιωάννη του Προδρόμου που προσφέρεται θυσία για την αλήθεια, συμβολίζει την ποιότητα του πεπερασμένου εγκόσμιου μεγαλείου μπροστά στο «μέτρο» της αγιότητας. Η ριζικοποίηση του ατομισμού στην παγκοσμιοποιημένη απ’ αυτόν κοινωνία δημιουργεί μια επικίνδυνη αυτοσυνειδησία, έκφραση μιας οντολογίας με βιολογικούς όρους.

Οι αντιπαροχές του υλισμού δεν παρέχουν στον άνθρωπο πλήρη ασφάλεια ζωής και το πνευματικό αντι-δωρο της αγάπης και της συναδέλφωσης. Σύμφωνα με την κοινωνική ηθική, από μια κοινωνία εκπηγάζουν οι αξίες, όταν όμως αυτές γίνονται μέσα και σκοποί της ωφελιμιστικής και κερδοσκοπικής δράσης το ερώτημα παραμένει: πού είναι η ουσιαστική κοινωνία (σχέση) για τον άνθρωπο;

Αν η «αρχή» του χρόνου δεν είναι μόνο για τα μάτια και τις αισθήσεις τότε η θέση της για το «ευ ζην» βρίσκεται στην ψυχή του ανθρώπου. Η αρχή είναι ένα αίνιγμα γιατί μ’ αυτή την έννοια ερχόμαστε στον κόσμο, δημιουργούμε μέσα στο χρόνο, αλλά δεν εισχωρούμε ανέξοδα στην άδυτη αλήθεια του. Η αρχή ως μέτρο του χρόνου της βιολογικής ζωής έχει τέλος δεσμευτικό έως πεσιμιστικό για την ανθρώπινη ύπαρξη, αφού με το «τέλος» του ιστορικού χρόνου, χωρίς μεταφυσική εσχατολογία, η ελπίδα παραμένει ληξιπρόθεσμη.

Ο Πλάτων ως αντίλογο διδάσκει τη σκέψη και τη μνήμη απελευθερώνοντας την «αρχή» από την αιχμαλωσία του παρελθόντος της θνητότητας. Και ο Παύλειος λόγος σημειώνει «τοις όπισθεν επιλανθανόμενος τοις δε έμπροσθεν επεκτεινόμενος». Αφήνουμε πίσω τα παλιά και επεκτεινόμαστε στο μέλλον με όραμα που ξεπερνάει τα κτιστά όρια του χρόνου που δημιούργησε το εγώ.

Εάν ο χρόνος ενσωματωθεί στο αιώνιο τότε παύει η τελεσιδικία της ελπίδας με δόλωμα τον ωφελιμισμό και την ευτυχία με προθεσμιακούς όρους και ορίζοντες. Ο χρόνος είναι πανδαμάτωρ όταν η έπαρση και η εφήμερη δόξα διαγράφουν από τη μνήμη το γιορτινό κάλλος της ψυχής με πρότυπα που το βίωσαν και αναβιώνεται από τους μιμητές τους.

Η αγάπη και η κοινότητα τρόπου ζωής των πρώτων χριστιανών με την κοινοκτημοσύνη που νικούσε τον ατομικισμό με τα κοινοτικά συμβολικά έθιμα (βασιλόπιτα κ.ά.), που επικράτησαν μέχρι σήμερα, διαδηλώνουν εναντίον μηχανισμών που δημιουργούν μια υβριδική ελευθερία, έναν υβριδικό πολιτισμό με αντιφάσεις και αδικίες.

Σύμφωνα με τον Μιρτσέα Ελιάντε οι αρχαϊκές και παραδοσιακές κοινωνίες θεωρούσαν νέα αρχή κάθε χρόνο την ελευθερία που ταυτιζόταν με μια «καθαρή ύπαρξη». Η φύση σε περιόδους της ιστορίας, χωρίς κλιματική κρίση, ξαναβρίσκει τον εαυτό της με την επανάληψη των τεσσάρων εποχών. Όμως, ο αρχαϊκός άνθρωπος καταργεί με την «κάθαρση» το «εδώ και τώρα» και βλέπει το μέλλον, ενώ με τον Χριστιανισμό ο νέος άνθρωπος ξαναβρίσκει στο λειτουργικό «νυν και αεί» τις δυνατότητες της υπέρβασης του χρόνου με το εσωτερικό φως της αιωνιότητας.

Η δυνατότητα αυτή ματαιώνεται με την επανάληψη και εμμονή του ανθρώπου στα σφάλματά του. Ελευθερία στο χρόνο σημαίνει ακύρωση, μετα-νόηση (μετάνοια) των ψυχικών του τραυμάτων, μεταποίηση σε αρετές και δραπέτευση από τη φθορά που επισείουν στο χρονολόγιο της ζωής.

Η υλιστική μεταφυσική και η αισθησιοκρατική ψυχολογία με ρίζα το «εγώ» δέχονται ότι η ορμή της αυτοσυντήρησης είναι προσανατολισμένη στη διατήρηση και την προαγωγή της ατομικής ύπαρξης. Όλα τ’ άλλα είναι μέσα «αγιαστικά» που προσφέρονται στην επίτευξη του υπέρτατου υλικού σκοπού, υπηρέτη της αλλοτρίωσης του ανθρώπου.

Ο Χομπς ερμηνεύει με ιδιότυπο ανθρωποκεντρικό και μονιστικό τρόπο τον άνθρωπο ως εκ φύσεως χρησιμοθηρικό, εγωιστή και ηδονιστή και χρησιμοποιεί το Λεβιάθαν ως σύμβολο της απολυταρχικής εξουσίας.

Ωστόσο ο νέος Λεβιάθαν, ως τέρας, μπορεί να θεωρηθεί η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία με ρίζα της τον ατομισμό και την εξουσιολαγνεία που συσκοτίζει τον προορισμό του ανθρώπου ως προσώπου με προκάλυμμα, διαστροφικά, την ελευθερία και τη δημοκρατία ή την ιδεολογία του «φιλελευθερισμού» (κακώς εννοουμένου).

Ποια είναι η αυτοσυνειδησία και ανθρωπιά όταν, σύμφωνα με στατιστικές δέκα χιλιάδες πεθαίνουν στον κόσμο καθημερινά από την πείνα και την αρρώστια, ενώ αντίστοιχα εννιά χιλιάδες πεθαίνουν από covid;

Η ταπείνωση αποτελεί προοίμιο της γνώσης και της θεογνωσίας, της προσωπικής, κοινοτικής Θεοφάνειας και αναδημιουργίας, όταν ο Χριστός παραγγέλλει στον Ιωάννη τον Πρόδρομο να τον βαπτίσει για να ακουστεί η βεβαίωση της αγάπης:

Συ ει ο Υιός μου ο αγαπητός.

Ο Άγιος Ιωάννης αποκεφαλίστηκε και ο θάνατός του έγινε αίνος, αιώνιος ακατάλυτος στέφανος και καταδίκη των φαινομενικών μεγαλειοτήτων του κόσμου. Η ιστορία της ενσάρκωσης του Λόγου που προδρόμησε ο Ιωάννης είναι η απόδειξη της μικρότητας του εγκόσμιου μεγαλείου του επηρμένου ανθρώπου και αποθέωσης της αγιότητας.

Ο Ιωάννης συνεχίζει να διαλαλεί την αλήθεια στην πνευματική έρημο. Σ’ αυτήν που οι άνθρωποι κωφεύουν ή δεν θέλουν να δουν την αλήθεια που απελευθερώνει την ψυχή για μια νέα δημιουργία.

Η Ορθοδοξία με τη φανέρωση της τρισυπόστατης θεότητας στον κόσμο δεν δέχονται τη μοίρα της ανθρώπινης ύπαρξης ως τελική και αμετάκλητη. Η ελευθερία στον καινούργιο χρόνο υπονοείται ότι είναι συνυφασμένη με τη δημιουργία ενός νέου ανθρώπου που εγκαινίασε προς ολίγων ημερών η σάρκωση της θεανθρωπότητας του Λόγου (Χριστούγεννα). Δηλαδή η αρχή, ως χρονική έννοια, ταυτίζεται με μια αξία. Τα ονόματα στην ιστορία που παρέμειναν στη μνήμη των ανθρώπων και γιορτάζονται, όπως ο Μέγας Βασίλειος, θυσιάστηκαν για την αγάπη και την πίστη που ενσάρκωσαν.

Ο χρόνος έγινε χαρά γιατί δεν εγκλωβίστηκαν στην επανάληψη των ίδιων και ανακυκλούμενων παθογόνων καταστάσεων. Για τον Χαϊντέγγερ ο λόγος «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν και καθ’ ομοίωσιν» απονεμήθηκε ως δωρεά και ένδειξη υπεροχής στο λογικό άνθρωπο έναντι των ά-λογων όντων που νοούνται ως κάτι παρευρισκόμενο και επισυμβαίνον [2].

Η ιδέα της υπέρβασης ότι ο άνθρωπος είναι κάτι που εκτίνεται περ’ από τον εαυτό του και το χρόνο και είναι περισσότερο από ένα νοήμον ον, αποδεικνύεται με τη μετοχή του σε μια γιορτή θεοφάνειας του Λόγου, αιώνιου προσώπου.

Έτσι, ο άνθρωπος αφήνει τον παλιό χρόνο και γιορτάζει τη μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου, πρόσωπο που με όλο του το Είναι αφιερώθηκε σ’ αυτό που πίστευε με όλη τη δύναμη της ψυχής του, δηλαδή στο πρότυπο, αποκαλυπτικό αρχέτυπο της θυσιαστικής αγάπης και της φιλανθρωπίας.

Ο Μέγας Βασίλειος συνήψε στο παιδευτικό του λόγο την θύραθεν σοφία με την αποκαλυπτική αλήθεια, συνύφαινε στο λόγου του την αλήθεια με την αρετή και το κάλλος.

Είναι περίφημοι σ’ αυτά τα πλαίσια οι αναφορές του και οι λογοτεχνικές μεταφορές του όταν απευθύνεται προς τους νέους (Επιστολή 3). Παρατίθεται σε μετάφραση ένα απόσπασμα κειμένου επιστολής του προς τους νέους:

«Στην πραγματικότητα για ένα φυτό φυσική αρετή είναι να δίνει καρπό στην ώρα του, όμως του δίνουν ομορφιά και τα φύλλα που κινούνται πάνω στα κλαδιά. Έτσι συμβαίνει και με την ψυχή, έχει πρώτα για καρπό την αλήθεια. Όμως είναι ωραίο να φοράει και την κοσμική σοφία, σαν φύλλα που προστατεύουν τον καρπό και δίνουν καλή θέα».

Σταμάτης Πορτελάνος
τ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας

[1] Μιρτσέα Ελιάντε, Κόσμος και ιστορία, μτφρ. Στάθη Ψάλτου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999.

[2] Μάρτιν Χαϊντεγγερ, Είναι και Χρόνος, μτφρ. Γιάννη Τζαβάρα, εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα 1978.

Εκκλησία Online

Προσθήκη σχολίου

Το email είναι ήδη εγγεγραμμένο στην ιστοσελίδα. Παρακαλώ συνδεθείτε ή ξαναπροσπαθήστε.

Δώσατε λάθος όνομα ή κωδικό

Sorry, you must be logged in to post a comment.