Ομιλία Μητρ. Αλεξανδρουπόλεως Ανθίμου στην Στρογγυλή Τράπεζα που διοργανώνει η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου, στο πλαίσιο της δράσης της Επιτροπής Forum "Η Ελλάδα το 2040" Ξενοδοχείο CARAVEL, 6 Σεπτεμβρίου 2021.

«Ἐμεῖς καί οἱ ἄλλοι: Δεδομένα καί προοπτικές
γιά τόν Ἑλληνισμό καί τήν Ὀρθοδοξία»

6 Σεπτεμβρίου 2021
Ἀθήνα, Ξενοδοχεῖο Caravel

Οἱ ἐκδηλώσεις τῆς Ἐπιτροπῆς «Ἑλλάδα 2021» καὶ τὰ
ὅσα γράφτηκαν καὶ ἀκούστηκαν κατὰ τὸ ἐπετειακὸ
αὐτὸ ἔτος, κατέδειξαν ὅτι οἱ Ἕλληνες, μετὰ ἀπὸ 200
χρόνια, ἀκόμα δὲν ἔχουμε κατασταλλάξει ἐπακριβῶς
στὴν ἀλήθεια, στὰ αἴτια καὶ τὰ συγκυριακὰ ἐκεῖνα
γεγονότα περὶ τὸ ἱστορικὸ φαινόμενο τῆς Ἐξεγέρσεως,
μὲ τὰ ὁποῖα τὸ Γένος μας ἐπανεμφανίστηκε στὸ
ἱστορικὸ προσκήνιο ὕστερα ἀπὸ αἰῶνες.

Καὶ ἀφοῦ δὲν μπορέσαμε νὰ ἀποκωδικοποιήσουμε τὰ
τετελεσμένα συμβάντα, καταλαβαίνετε πόσο
ριψικίνδυνο εἶναι νὰ μιλήσουμε γιὰ ἐκεῖνα ποὺ
εἰκάζουμε ὅτι θὰ ἐπισυμβοῦν στὴν Ἑλλάδα τοῦ ἐγγὺς
μέλλοντος!

Δὲν θὰ ἀποδεχόμουν τὴν πρόταση τῆς Ἀκαδημίας
Θεολογικῶν Σπουδῶν Βόλου, ἐξαιτίας τραυματικῆς
ἐμπειρίας ἀπὸ δημόσια κακοποίηση σχετικοῦ μου
κηρύγματος, περὶ τοῦ ὁποίου εἶχα ἀπαντήσει μὲ τὸ τοῦ
Γρηγορίου Παλαμᾶ· «μὴ φοβᾶστε τὰ λόγια μου, ἀλλὰ
τὶς πράξεις σας ποὺ θὰ τὰ ἐπαληθεύσουν, ἐὰν δὲν
προσέξουμε».

[2]

Θυμόμαστε ὅτι στὶς ἀρχαίες τραγωδίες, τοὺς μάντεις,
ἀκόμα κι ὅταν δὲν τοὺς τιμωροῦσαν γιὰ τοὺς χρησμούς
τους, σίγουρα δὲν τοὺς ὑπεραγαποῦσαν. Τὸ ἴδιο καὶ
τοὺς προφῆτες τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης.

Ὅμως, ἐδῶ δὲν πρόκειται γιὰ χρησμούς, οὔτε γιὰ
προφητείες, ἀλλὰ γιὰ μετασχηματισμούς, ποὺ
προκύπτουν ραγδαία καὶ μὲ ἀλλεπάλληλες ἐφαρμογὲς
στὴ ζωή μας, τόσο στὴ Δύση, ὅσο καὶ στὴν Ἀνατολή.
Μερικοὺς ἀπὸ αὐτοὺς ἤδη τοὺς ἀπορροφήσαμε,
ἄλλους τοὺς θεωροῦμε ὁλοφάνερους κι ἄλλους
μποροῦμε νὰ τοὺς προβλέψουμε μὲ μαθηματικὴ
ἀκρίβεια.

Πολλὰ πνευματικὰ ἐπιτεύγματα, γιὰ τὰ ὁποῖα σὲ
παλαιότερες ἐποχὲς θυσιάστηκαν ἄνθρωποι,
προκειμένου νὰ ἀνορθώσουν καὶ νὰ βελτιώσουν τὶς
κοινωνικὲς δομές, ἄρχισαν ἤδη νὰ ἐπανεκτιμῶνται καὶ
νὰ ἐπαναπροσδιορίζονται.

Κάποιες ἄλλες ἀξίες, ἀκόμα κι ἂν δὲν καθαιρέθηκαν
φανερὰ ἀπὸ τὸ αἰωνόβιο βάθρο τους, ἤδη νιώθουν οἱ
ἴδιες ἄβολα μέσα στὸν κόσμο μας, ποὺ φαίνεται νὰ τὶς
προσπερνᾶ μὲ ἀνοχὴ καὶ ἀδιαφορία, ἀφοῦ, ἀπὸ τὸ
δημόσιο χῶρο τὶς περιόρισε στὸν ἰδιωτικό.

[3]

Αὐτοὺς τοὺς μετασχηματισμοὺς, ἄλλοι τοὺς θεωροῦν
προκλήσεις, ἄλλοι εὐκαιρίες κι ἄλλοι ἐπικίνδυνα
πειράματα.

Ἡ Ἀκαδημία Θεολογικῶν Σπουδῶν Βόλου, ἀποφάσισε
νὰ ψηλαφίσει αὐτοὺς τοὺς μετασχηματισμοὺς σὲ
τέσσερεις «στρογγυλὲς τράπεζες» καὶ τὶς εἶπε ἔτσι,
ξέρετε γιατί; ἐπειδὴ τὰ στρογγυλὰ τραπέζια δὲν ἔχουν
γωνίες! Ὅμως, τὴν ὀξύτητα τῶν γωνιῶν, νὰ εἶστε
βέβαιοι ὅτι, δὲν θὰ τὴν ἀποφύγουμε (καὶ εὐτυχῶς ποὺ
δὲν θὰ τὴν ἀποφύγουμε).

Ἐπειδή, αὐτὸ ποὺ λέγεται Ὀρθοδοξία, δὲν πρέπει ποτὲ
νὰ γίνει ἰδεολογία, ἀλλὰ χρειάζεται «πάσῃ θυσίᾳ» νὰ
παραμείνει Ἐκκλησία. Ποὺ πέρα ἀπὸ τὴν θεία καταγωγή
της, εἶναι ἕνας ὀντολογικὸς θεσμός, στὸν ὁποῖο ὁ
ἄνθρωπος, μπορεῖ μὲ ἐλεύθερη βούληση νὰ μετέχει
στὶς κοινωνίες τῶν προσώπων, μὲ σκοπὸ νὰ τὶς
«ἀνεβάσει» καὶ νὰ τὶς μετασχηματίσει σὲ Ἐκκλησίες1
,
εἴτε ἐν γνώσει, εἴτε ἐν ἀγνοίᾳ τους! Παρερμηνείες καὶ
πλάνες, κάποτε, ἐπέβαλαν τεχνητοὺς διαχωρισμοὺς καὶ
δημιούργησαν σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύση μιὰ ἀκραία
ἀντιπαλότητα ποὺ ἔφτασε στὰ ὅρια ἐχθροπραξίας τῶν
δύο κόσμων, στοὺς ὁποίους ἐπικράτησαν
προκαταλήψεις, φαντασιώσεις, σκοπιμότητες καὶ
κατασκευασμένες εἰκόνες «τοῦ ἄλλου».

1 «Ἁρπᾶσαι κόσμον, δοῦναι Θεῷ», Γρηγόριος Θεολόγος.

[4]

Ἔτσι, οἱ μὲν σταυροφορίες παρήγαγαν τὸν
Ὀριενταλισμό, τὸ δὲ φονταμενταλιστικὸ ἰσλάμ, τὸν
Δυτικισμό.

Σ’ ἐκείνη τὴν ταραχώδη, ἐπιθετικὴ καὶ ἀντι-ουμανιστικὴ
κοσμοχαλασιά, ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν μετεῖχε, γι’
αὐτὸ καὶ δὲν συνεισέφερε.

Ὅμως, τώρα, ἡ Ἀνατολὴ εἶναι παντοῦ, ὅπως παντοῦ
εἶναι καὶ ἡ Δύση. Γι’ αὐτό, ἡ Ὀρθοδοξία σήμερα, δὲν
μπορεῖ νὰ μείνει σιωπηλή, πρέπει νὰ πάρει θέση. Τόσο
ἡ χριστιανοφοβία ὅσο καὶ ἡ ἰσλαμοφοβία, εἶναι «τέκνα
τῆς τυφλότητος» τῆς Δύσης καὶ τῆς Ἀνατολῆς.

Ἡ Ὀρθοδοξία, ποὺ σήμερα ἔχει τὸ ἕνα πόδι της στὴ
Δύση καὶ τὸ ἄλλο στὴν Ἀνατολή, ἆρα γε θὰ ἀναδείξει τὸ
ρόλο της;

Καὶ ὁ ρόλος της εἶναι νὰ γίνει ἡ ὁδός, ὅπου θὰ
συναντῶνται γιὰ νὰ συμπορεύονται ἡ Δύση μὲ τὴν
Ἀνατολή, σὲ ὅποιο σημεῖο τοῦ χάρτη συμβαίνει νὰ
συνυπάρχουν οἱ δύο αὐτοὶ κόσμοι. Καὶ ἐμᾶς, ἐκεῖνο
ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι, πῶς αὐτὴ ἡ συνάντηση θὰ
ἐπιτευχθεῖ στὰ Βαλκάνια, στὴ Μεσόγειο καὶ στὴ Μέση
Ἀνατολή, ὁμαλότερα καὶ γρηγορότερα.

χ

[5]

Ὡς ἔθνος, ὡς κράτος καὶ ὡς κοινωνία εἶναι
ἀδιαμφισβήτητο ὅτι μὲ ἀργὸ ἢ μὲ γρήγορο ρυθμό,
ὁπωσδήποτε, θὰ μετάσχουμε στὸν «θαυμαστὸ
καινούργιο κόσμο»2

, ὁ ὁποῖος, ὅπως φαίνεται, θὰ εἶναι
πολυπολικός / πολυκεντρικός, μεταδιπολικός3 καὶ
τελείως ψηφιακός.

Ἡ τάση ποὺ ἄρχισε νὰ ἐπικρατεῖ, τῆς ἀπο-
παγκοσμιοποίησης καὶ ἡ «ἐπιστροφή» τῶν ἐθνῶν-
κρατῶν, εἶναι βέβαιο ὅτι θὰ μετασχηματίσουν τὶς δομὲς

τῆς κοινωνίας μας καὶ θὰ ἐγκαθιδρύσουν μιὰ
καινούργια παγκοσμιοποίηση, τὴν ψηφιακή.

Ἡ κοινωνία μας ἤδη ἑστιάζεται σοβαρὰ σὲ φαινόμενα
ὅπως ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη, οἱ εὐφυεῖς ἀλγόριθμοι, ἡ
ἰσχὺς τῶν δικτύων, ἡ βιοτεχνολογία καὶ ἡ γενετικὴ
μηχανική.

Ἡ ἔννοια τοῦ ὑπερ-ανθρωπισμοῦ, δηλ. τῆς
ἀναβαθμίσεως τοῦ ἀνθρώπου ἔχει καταγράψει 4
ἐφαρμογὲς μέχρι τώρα: τὴν σωματικὴ ἀναβάθμιση, τὴν
συναισθηματικὴ ἀναβάθμιση, τὴν διανοητικὴ
ἀναβάθμιση καὶ τὴν ἠθικὴ ἀναβάθμιση4

. Ἀπὸ αὐτὲς τὶς

2 Huxley Aldus: «Brave New World», 1980.
3 Ὁ διπολικὸς κόσμος, ποὺ τελείωσε, ἦταν ὁ κόσμος τῶν δύο πόλων, Η.Π.Α.-Ε.Σ.Σ.Δ.. Ἔτσι
τελείωσε ἡ ἐποχὴ τῆς νεωτερικότητας. Ἡ ἀνάδυση τῆς Κίνας καὶ ἄλλων χωρῶν, ὅπως ἡ

Ἰνδία, ἡ Βραζιλία κλπ. ἔκαναν τὸν κόσμο πολυ-πολικὸ καὶ εἰσήλθαμε στὴν ἐποχὴ τῆς μετα-
νεωτερικότητας, ποὺ τώρα διανύουμε. Τὸ βιβλίο «Ὁ θαυμαστὸς καινούργιος κόσμος»,

παραπέμπει στὸν Α. Huxley ποὺ προφητεύει ὅσα προαναγγέλει ἡ 4η Βιομηχανικὴ
Ἐπανάσταση.
4 Τάσης Θεοφάνης, λέκτωρ Φιλοσοφίας στὴν ἐκπομπὴ τῆς Βίκυς Φλέσσα «στὰ ἄκρα», 1-1-
2020

[6]

4 ἐφαρμογές, ἤδη μεταχειριζόμαστε τὶς 3 καὶ ἀπομένει
ἡ 4η, ἡ ἠθικὴ ἀναβάθμιση.

Ἡ νέα «θρησκεία τῶν δεδομένων» εἶναι ἤδη
πραγματικότητα καί, πολὺ πρὶν τὸ 2040 θὰ εἶναι ἐφικτὸ
νὰ χακάρονται οἱ ἄνθρωποι καὶ οἱ ἀλγόριθμοι νὰ «μᾶς
μαθαίνουν», πρὶν ἐμεῖς κατανοήσουμε τοὺς ἑαυτούς
μας.

Δικαίως, λοιπόν, διερωτῶνται κάποιοι: ἡ φιλοδοξία τοῦ
Homo-Sapiens νὰ γίνει Homo-Deus5

, ἆραγε, σὲ ποιὸ

βαθμὸ θὰ γίνει πραγματικότητα;

Ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία καὶ ἡ ὑπερ-συγκέντρωση
δεδομένων θὰ ὑπονομεύσουν τοὺς δημοκρατικοὺς
θεσμούς, θὰ ἐντείνουν τὶς ψηφιακὲς ἀνισότητες καὶ θὰ
παράξουν ὑπερβολικὸ ψηφιακὸ πλοῦτο τὸν ὁποῖο
βέβαια θὰ οἰκειοποιηθοῦν λίγοι, ἀφοῦ ἡ ἰσχὺς καὶ ἡ
ἐξουσία θὰ περάσει σὲ χέρια ἀνεξέλεγκτων
πολυεθνικῶν ἑταιρειῶν6
.

Ξανά, λοιπόν, θὰ διερωτηθοῦν κάποιοι ἄλλοι: Μήπως,
αὐτὸ ποὺ ὀνομάστηκε «κατασκοπευτικὸς
καπιταλισμός»7 ἐλέγχου τῶν πολιτῶν, δὲν μοιάζει τόσο
μὲ οὐτοπία, ἀλλὰ μὲ πραγματικότητα;

5 Yuval Noah Harrari: «Homo Deus, μιὰ σύντομη ἱστορία τοῦ μέλλοντος», ἐκδ. Ἀλεξάνδρεια
2017.
6 «Οἱ πόλεμοι θὰ γίνονται μὲ data», συνέντευξη τοῦ Yuval Noah Harrari στὸν Ἀλέξη
Παπαχελᾶ, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 4-10-2020 7 Shoshana Zuboff: «Ἡ ἐποχὴ τοῦ κατασκοπευτικοῦ καπιταλισμοῦ», ἐκδ. Καστανιώτης 2020.

[7]

Θὰ ὑπάρξουν, ἆραγε, κι ἂν ὑπάρξουν θὰ υἱοθετηθοῦν,
ἠθικὲς ἀρχὲς καὶ κώδικες δεοντολογίας ὥστε νὰ
μεταστρέψουν τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη σὲ θετικὸ
καταλύτη τῆς ἐξέλιξης τοῦ ἀνθρωπίνου εἴδους;

Ἡ ἀβεβαιότητα ποὺ θὰ παράξουν οἱ ἀνταγωνισμοὶ
ἐξουσίας, ἡ εἴσοδος νέων δυνάμεων ποὺ θὰ
διεκδικήσουν τὴν παγκόσμια ἡγεμονία, δὲν θὰ
καταστήσουν εὔθραυστο καὶ ἀβέβαιο τὸ μέλλον τῆς
οἰκουμενικῆς διακυβέρνησης;

Ἡ ἐπαναλαμβανόμενη, ἐδῶ κι ἕναν αἰῶνα, προσδοκία
γιὰ τὴν «παρακμὴ τῆς Δύσης»8 (ποὺ συνεχῶς
διαψεύδεται), ἡ κατάρρευση τῶν φιλελεύθερων
δημοκρατικῶν Δυτικῶν ἀξιῶν (τὴν ὁποία
εὐαγγελίζονται αὐταρχικὰ καὶ ὁλοκληρωτικὰ
καθεστῶτα), ὁ ἐπεκτατισμός, οἱ διεκδικήσεις τῶν
«ἀναδυομένων κρατῶν» καὶ τῶν φονταμενταλιστῶν
τους, ἀμφιβάλλει κανεὶς ὅτι εἶναι παράμετροι ποὺ θὰ
φέρουν ἕνα σύγχρονο πολυ-πολικὸ σκηνικὸ στὴν
Ἑλλάδα;

Λοιπόν, πέρα ἀπὸ τὰ φιλολογικὰ αὐτὰ ἐρωτήματα, τὸ
δίλημμα μπροστά μας εἶναι ἀδήριτο.

8 Osmald Spengler: «Ἡ παρακμὴ τῆς Δύσης», ἐκδ. Τυπωθήτω 2005.

[8]

Θὰ τολμήσουμε νὰ ἀναδειχθοῦμε ἰδεαλιστὲς καὶ
συγχρόνως πραγματιστές, ὁραματιστὲς καὶ
πρωταγωνιστὲς σ’ ἕνα κόσμο μὲ τόσες ἀνησυχίες; Σ’ ἕνα
κόσμο χωρὶς γραμμικὲς ἐξελίξεις καὶ ντετερμινισμούς,
ἀλλὰ μὲ τεράστιες παγκόσμιες δια-συνδεσιμότητες; Σ’
ἕνα κόσμο περίπλοκο, ἀντιφατικό, ἀλλὰ προκλητικὸ καὶ
ἑλκυστικό;

θὰ περιμένουμε τὴν εἰσβολὴ τῶν τυχαίων, τῶν
ἀπρόβλεπτων, τῶν «μαύρων κύκνων»9 ποὺ θὰ
ἐξορκίσουν τὴν πραγματικότητα ἐπειδὴ τὴν φοβόμαστε
καὶ δειλιάζουμε νὰ ἀναμετρηθοῦμε μαζί της!

χ

Σ’ αὐτὸ τὸ παγκόσμιο σύστημα, ἡ μικρὴ Χώρα μας,
πόσες ἆραγε δυνατότητες ἄσκησης αὐτόνομης καὶ
αὐτοδύναμης πολιτικῆς ἔχει; Ἐλάχιστες, ἕως μηδενικές.
Γι’ αὐτὸ θὰ χρειαστεῖ νὰ ἀναπτύξει πολυμερεῖς
συνεργασίες στὸν κόσμο τῆς πυκνῆς ἀλληλεξάρτησης
καὶ ἀλληλεπίδρασης θρησκειῶν καὶ πολιτισμῶν10.

Ἡ προσπάθεια θὰ εἶναι τιτάνεια! Θὰ ἀλλάξει ὁ
πολιτικὸς καὶ ὁ πολιτισμικὸς χάρτης τοῦ πλανήτη. Θὰ
9 Taleb Nassim Nicholas: «Ὁ μαῦρος κύκνος», ἐκδ. Φερενίκη 2010.
10 Γιάννης Βούλγαρης: Μετὰ τὸν πόλεμο ποὺ εἶχε ξεμείνει. ΤΑ ΝΕΑ 22-08-2021.

[9]

ἐπικρατήσει ὅποιος ἀντέξει νὰ διαχειριστεῖ τὸ τότε
παρόν καὶ τὸ μέλλον, μὲ ὅρους ἐπιτυχίας.

Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, τί θὰ κάνει; Μπορεῖ
νὰ βοηθήσει, ὅμως, θὰ τὸ κάνει; Οἱ χριστιανοί μας,
ὁπωσδήποτε θὰ ζοῦν ἐκείνη τὴν πραγματικότητα στὴν
καθημερινότητά τους, δὲν θὰ μποροῦν νὰ τὴν
ἀρνηθοῦν. Ὅμως, τὴν Ἐκκλησία τους -ποὺ θὰ τὴν
θέλουν- θὰ τὴν ἔχουν δίπλα τους; Ὄχι γιὰ νὰ τοὺς
βγάλει ἀπὸ τὴ ζωή, σὲ κάποιο περιθώριο, ἀλλὰ γιὰ νὰ
τοὺς στηρίζει καὶ νὰ τοὺς ἐπισημαίνει ὡς ὁδοδείκτης. Ἢ
θὰ βλέπουν τὴν Ἐκκλησία τους νὰ φοβᾶται τὰ
δεδομένα, νὰ ἐξορκίζει τὰ παρόντα, νὰ ἀναπολεῖ τὰ
παρελθόντα, νὰ ψυχανεμίζεται ἁρμαγεδῶνες καὶ νὰ
συστήνει νὰ ἀγοράσουμε κονσέρβες, ἀλεύρι καὶ ἁλάτι
χοντρό; Ἡ ζωὴ θὰ τρέχει, ὅμως ἡ Ἐκκλησία (ποὺ εἶναι ἡ
ὄντως ζωή, καὶ ὄχι περιθώριο ζωῆς), θὰ διαχειριστεῖ τὰ
προβλήματα, τὶς συνειδήσεις καὶ τὶς ψυχὲς τῶν παιδιῶν
της; ἢ θὰ χάσκει «γραφικὴ», παλλινωδοῦσα καὶ ἀνίκανη
νὰ διαχειριστεῖ τὴν τότε ἐποχή της;

Λοιπόν, εἶναι λυσιτελέστερο νὰ βοηθήσουμε τὸ πλοῖο
τῆς Πατρίδος μας νὰ πλεύσει ὡς γερὸ σκαρὶ μέσα στὴν
τρικυμμία τοῦ 21ου αἰῶνα, παρὰ νὰ τὸ ἀφήσουμε νὰ
κλυδωνίζεται μὲ κίνδυνο νὰ βυθιστεῖ ἢ νὰ ἀλλάξει ρότα
καὶ τότε, νὰ παραμείνει ἡ σχεδία τῆς Ἐκκλησίας νὰ
θαλασσοδέρνεται στοὺς ὠκεανοὺς τῆς σύγχρονης
πραγματικότητος.

[10]

Θεωρῶ ὅτι εἶναι ἡ ἱστορικὴ εὐκαιρία τῆς Ἐκκλησίας γιὰ
νὰ ἀποδείξει ὅτι εἶναι καὶ παραμένει τὸ ἅλας τῆς γῆς.
Καὶ ὅτι θὰ ὑπάρξει, ἀκόμα κι ὅταν παρέλθουν ὁ
οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ.

Ἡ προσεχὴς εἰκοσαετία (καὶ ὄχι μόνο), ἤδη
προειδοποιεῖ ὅτι μᾶς περιμένουν ἀνατροπὲς καὶ
δοκιμασίες ποὺ θὰ μᾶς ὀδηγήσουν σὲ νέες
παρατεταμένες κρίσεις. Οἱ ὁποῖες θὰ θίξουν τὸν
πυρῆνα τῶν ἀνθρωπίνων ὄντων, «τοῦ πιὸ
ἀπειλούμενου εἴδους στὸν πλανήτη αὐτὴν τὴν
στιγμή»11.

Ζήσαμε ἤδη δύο κρίσεις, μιὰ οἰκονομικὴ καὶ μιὰ
ὑγειονομική. Στὴν πρώτη εἴδαμε τὴν ἀποδόμηση τῆς
Ε.Ε. καὶ στὴ δεύτερη εἴδαμε τοὺς πολιτικοὺς νὰ
παραχωροῦν τὴν ἐξουσία τους στοὺς «εἰδικούς»
ἐπιστήμονες, ὅμως, ἀλλοπρόσαλλοι κι αὐτοί, τελικά,
φόβισαν καὶ μπέρδεψαν τὸν κόσμο.

Ἄν ἡ πανδημία ἐπιμείνει (ὁπότε θὰ ἐπιφέρει οἰκονομικὴ
κρίση), τότε, στὴ Χώρα μας, τὸ χάσμα μεταξὺ πλουσίων
καὶ φτωχῶν θὰ μεγαλώσει ἀκόμα περισσότερο. Τὸ
ἀδιέξοδο κράτους – πολίτη (ποὺ ἤδη ἀρχίσαμε νὰ τὸ
βλέπουμε), θὰ ἐνταθεῖ κι ἄλλο. Οἱ παλαιὲς
συνωμοσιολογικὲς θεωρίες, μαζὶ μὲ νέες ποὺ θὰ
παραχθοῦν, θὰ μουδιάσουν τὸν πληθυσμὸ καὶ αὐτὲς οἱ
11 Muhammad Yunus, Νόμπελ Εἰρήνης 2006, «Τρεῖς ἀπειλὲς γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα», ΤΑ ΝΕΑ
1/8/2021.

[11]

θεωρίες, ὁλοένα θὰ ἐπιτείνονται ἀπὸ τὰ φυσικὰ
ἀποτελέσματα τῆς κλιματικῆς ἀλλαγῆς, σὲ συνδυασμὸ
μὲ τὴν καταστροφικὴ προφητολογία.

Ἡ προσφυγική-μεταναστευτικὴ κρίση θὰ βρεῖ εὐκαιρία
νὰ ἀπειλήσει ἀκόμα περισσότερο τὴν παραδοσιακὴ
κοινωνικὴ συγκρότηση τῆς Χώρας μας καὶ θὰ συνεχίσει
νὰ δημιουργεῖ διχασμοὺς καὶ συγκρούσεις. Στὸν Ἕβρο
τὸ γνωρίσαμε πέρυσι καὶ εἶδα μὲ τὰ μάτια μου, τὴν
ἐδαφικὴ ἀκεραιότητα ὅλης τῆς Πατρίδος μας νὰ
κρέμεται σὲ μιὰ κλωστή. Πρὶν προλάβω νὰ πῶ «δόξα τῷ
Θεῷ γλυτώσαμε», προέκυψαν ξαφνικὰ οἱ ἐξελίξεις στὸ
Ἀφγανιστὰν καὶ ὁ τεράστιος ἐνδιάμεσος ρόλος τῆς
Τουρκίας…

Ἡ κάθε μιὰ ἀπ’ αὐτὲς τὶς κρίσεις καὶ ὅλες μαζί, θὰ
καταγράφουν τὰ δομικὰ προβλήματα καὶ τὶς
πρωτοφανεῖς μείζονες ἀπειλὲς κάθε χώρας καὶ τοῦ
πλανήτη συνολικά.

Οἱ κρίσεις μεταλλαγμένες, μεταμορφωμένες καὶ
ἐπιθετικότερες, θὰ ἐνδυθοῦν μορφὲς ποὺ σήμερα δὲν
γνωρίζουμε. Ὅμως, ξέρουμε πολὺ καλά ὅτι οἱ ἐποχὲς
τῶν ἀθωοτήτων πέρασαν ἀνεπιστρεπτί. Εἶναι ἀναγκαῖο,
τὰ ἐνοχικά μας σύνδρομα καὶ τὰ αἰσθήματα ἀτομικῆς
καὶ συλλογικῆς εὐθύνης, νὰ μᾶς ὁδηγήσουν σὲ
συμπεριφορὲς αὐτοσυνειδησίας καὶ σὲ στοχαστικὲς
πρακτικές. Αὐτός, λοιπόν, εἶναι ὁ δικός μας ρόλος, τῆς

[12]

Ἐκκλησίας μας, τὸ ἀναγνωρίζουν ὅλοι, ὁπότε μένει νὰ
τὸν πάρουμε στὰ σοβαρὰ καὶ νὰ συμβάλλουμε θετικά.

Ὡς Ἐκκλησία, δὲν μποροῦμε νὰ μείνουμε στὶς κερκίδες
βωμολοχοῦντες, διαμαρτυρόμενοι, ἐξορκίζοντες,
ἀερομαχοῦντες. Χρειάζεται νὰ κατέβουμε στὸν στῖβο,
«στὶς πλατεῖες καὶ στοὺς δρόμους»12. Νὰ δοῦμε τὸν
ἑαυτό μας, τὸ ρόλο μας καὶ τὴ θέση μας, ὄχι μὲ τὰ δικά
μας μάτια σὲ καθρέφτη, ἀλλὰ μὲ τὰ μάτια ποὺ μᾶς
βλέπουν «οἱ ἄλλοι» καὶ αὐτοὶ «οἱ ἄλλοι» δὲν εἶναι
πάντα «οἱ ἐκτός». Εἶναι ἐντὸς τῆς Πατρίδος μας, εἶναι
ἐντὸς τῆς Ἐκκλησίας μας, εἶναι ἄνθρωποί μας,
χριστιανοὶ ποὺ βαπτίσαμε μὲ τὰ χέρια μας καὶ ἂν δὲν
κίνησαν ἀκόμα ἐναντίον μας «πτερνισμό», πάντως
στέκουν ἀντίκρυ μας, μὲ σκεπτικισμὸ καὶ ἀπέναντί μας,
μὲ ἀπορίες.

Ὁπότε, ἀντὶ νὰ ψάχνουμε ποιοὶ εἶναι «οἱ ἄλλοι» καὶ πῶς
εἶναι «οἱ ἄλλοι», καλύτερα νὰ ἐξετάσουμε σοβαρά:
ποιοὶ εἴμαστε «ἐμεῖς»!

Ἐπειδὴ τὸ «ἐμεῖς καὶ οἱ ἄλλοι» σὲ ἀντιδιαστολή,
ἀποδείχθηκε σὲ πάμπολλες περιπτώσεις, ὅτι ἔχει πηγὴ
τὰ θρησκευτικὰ καὶ πολιτισμικὰ ριζώματα τοῦ
ἀνθρώπου.

12 «Ἔξελθε ταχέως εἰς τὰς πλατείας καὶ ῥύμας τῆς πόλεως», Λουκ. 14,21.

[13]

Ὁ γνωστὸς Ἕλληνας καλλιτέχνης διερωτᾶται: «Ποιὸς στ’
ἀλήθεια εἶμαι ἐγὼ καὶ ποῦ πάω;»13 Λοιπόν, αὐτὸ εἶναι
τὸ σημαντικό: πόσο εὐρύχωρο εἶναι τὸ περιεχόμενο τῆς
ἔννοιας «ἐμεῖς»;

Οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες εἶχαν ἕνα ὅπλο καὶ μὲ αὐτὸ
νικοῦσαν ὅποιον δήποτε ἤθελε νὰ μετάσχει στὴν
πολιτεία τους, κι αὐτὸ ἦταν ἡ παιδεία! Ἆραγε, σήμερα
ὑπάρχει;

Οἱ βυζαντινοὶ Ἕλληνες εἶχαν ἕνα ἄλλο ὅπλο, μὲ τὸ ὁποῖο
θάμπωναν καὶ ἐκχριστιάνιζαν τοὺς λαοὺς ποὺ
ἐπιπόλαζαν ἀπειλητικὰ στὰ σύνορα τῆς Οἰκουμένης
τους, κι αὐτὸ ἦταν ἡ Ὀρθόδοξη ἐμπειρία τῆς πίστεώς
μας! Σήμερα τὴν ἔχουμε;

Ἄν αὐτὲς οἱ ἐξαρτύσεις μᾶς λείπουν, τότε θὰ μοιάζουμε
σὰν κάποιον ποὺ χάνει τὸ κινητό του τηλέφωνο ἢ τὸ
διαβατήριό του, ἐνῶ εἶναι σὲ ταξίδι!

Στὴ δική μας μετα-νεωτερικὴ πραγματικότητα, ποιός
δὲν τὸ βλέπει! τὸ θρησκευτικὸ φαινόμενο ἀναβιώνει
καὶ ἰσχυροποιεῖται, ὁπότε ἔρχεται νὰ κυριαρχήσει στοὺς
ἀνθρώπους ὁ προβληματισμὸς τῆς ταυτότητος. Ἢ νὰ τὸ
πῶ καλύτερα· «τῶν ταυτοτήτων».

13 Διονύσης Σαββόπουλος, ᾨδὴ στὸν Γεώργιο Καραϊσκάκη.

[14]

Μὲ τὶς ταυτότητές μας παλεύουμε καὶ οἱ μεταμοντέρνοι
Ἕλληνες. Μιὰ ἀπ’ αὐτὲς τὶς ταυτότητες, ποὺ κατέχει
κυρίαρχη θέση μέσα μας, εἶναι ἡ ἑλληνορθόδοξη
ταυτότητα. Ὁ σύγχρονος φιλόσοφος σημειώνει ὅτι, ἂν
ἀπὸ τὸν Ἕλληνα λείψει ἡ διαπλαστικὴ ἐπίδραση τῆς
ἑλληνορθόδοξης ταυτότητας σὲ θέματα χρόνου καὶ
ἱστορικότητος, τότε στὴ ζωή του δὲν ἐξηγεῖται τίποτε14.

Δὲν ἔχουμε, λοιπόν, τὸ δικαίωμα νὰ ἀκυρώσουμε τὴν
εὐαγγελικὴ διδασκαλία μας περὶ τῆς ἀξίας τοῦ
ἀνθρωπίνου προσώπου. Δὲν ἔχουμε τὸ δικαίωμα νὰ
μείνουμε ἔξω ἀπὸ τὸ δημόσιο βίο, ἐπειδὴ μόνο ἐκεῖ θὰ
μπορέσουμε νὰ ἀλληλοσυσχετίσουμε τὸ ἐσχατολογικὸ
μὲ τὸ ἱστορικό. Αὐτὴ ἡ Ὀρθόδοξη θεώρηση εἶναι ὁ
μόνος καταλύτης γιὰ νὰ ἑρμηνεύσουμε, νὰ
ὁριοθετήσουμε καὶ νὰ παρέμβουμε δραστικὰ καὶ
εὐεργετικὰ στὴν αὐριανὴ κοσμικὴ πραγματικότητα.

Σήμερα, μόνο ἡ Ὀρθοδοξία διαθέτει στὸ ἐνεργητικό της
σταθερή, διαχρονικὴ καὶ παραγωγικὴ ἀντιπαράθεση μὲ
διχαστικὰ στερεότυπα, μὲ προκαταλήψεις καὶ
ἰδεοληψίες ποὺ ἔπνιξαν τὴν Δύση καὶ ρήμαξαν τὴν
Ἀνατολή.

Αὐτὰ τὰ σύνδρομα, ἐκφράστηκαν τοὺς τελευταίους
αἰῶνες (ἀπὸ τοὺς προ-νεωτερικοὺς χρόνους ἕως
σήμερα), ἀπὸ θρησκείες καὶ δόγματα ποὺ

14 Στέλιος Ράμφος, Ἡ Ἑλλάδα τῶν ὀνείρων, ἐκδ. Ἁρμός, 2020.

[15]

δημιούργησαν ἕνα ἀσφυκτικὸ πλαίσιο, ἀρνητικό, ὅσον
ἀφορᾶ στὸ σεβασμὸ τῆς ἰσοτιμίας καὶ τῆς ἑτερότητος
κάθε ἀνθρώπου καὶ πλέον γυρεύουν λύτρωση. Θὰ τοὺς
τὴν δώσουμε;

Σ’ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἔχουμε νὰ ξεπεράσουμε ἕνα ἐμπόδιο,
νὰ διορθώσουμε μιὰ παρεξήγηση. Εἶναι τὸ παταγωδῶς
ἀποτυχημένο ἑρμηνευτικὸ σχῆμα τοῦ Huntington15 ποὺ

μὲ ἐπιχειρηματολογία τεμάχισε τὴν μετα-
ψυχροπολεμικὴ Εὐρώπη σὲ δύο κόσμους ποὺ

προσδιορίζονται ἀπὸ θρησκείες καὶ πολιτισμούς. Ὁ
ἕνας κόσμος ἐπισήμανε ὅτι εἶναι ὁ «ὀρθόδοξος –
ἰσλαμικός», ποὺ εἶναι ἀπειλὴ γιὰ τὴ Δύση, ἐπειδή,
σύμφωνα μὲ τὴν αὐθαίρετη ἄποψη τοῦ Huntington «ὁ
ἀνατολικὸς Ὀρθόδοξος Χριστιανισμὸς εἶναι
ἀσυμβίβαστος μὲ τὸν δεύτερο κόσμο, τὸν Καθολικό –
Προτεσταντικὸ Χριστιανισμό».

Εὐτυχῶς, ἦρθε ἡ ἀποστασιοποίηση τῶν ἀπόψεων τοῦ
ἑλληνόφωνου ἀπὸ τὸν ρωσόφωνο Ὀρθόδοξο
Χριστιανισμό, μὲ τὸ Οὐκρανικό, ἀλλὰ καὶ ὅσα
γεωστρατηγικὰ συμβαίνουν στὴν Ἀλεξανδρούπολη,
ὁπότε μᾶς δίνουν τὸ θεολογικὸ πλεονέκτημα νὰ
ἀποστασιοποιήσουμε τὴν Ὀρθοδοξία ἀπὸ ἐθνικισμοὺς
καὶ φονταμενταλισμούς.

15 Samuel Huntington, Ἡ σύγκρουση τῶν πολιτισμῶν, ἐκδ. Πατάκης, 2017.

[16]

Λοιπόν! τὸ «ἐμεῖς» εἶναι ποὺ χρειάζεται ὁριοθέτηση.
Ὅσα ἔρχονται καὶ ὅσα τεκταίνονται, ἐπικαιροποιοῦν τὸ
περίφημο ἐρώτημα τοῦ Φράνσις Φουκουγιάμα γιὰ τὸ
«τέλος τῆς Ἱστορίας»16 (ὄχι, φυσικά, τῆς πραγματικῆς
Ἱστορίας), ἀλλὰ τὸ τέλος τῶν μεγάλων ἀφηγήσεων γιὰ
τὴν πορεία τοῦ κόσμου, τὸ τέλος τῆς ἱστορίας, μὲ τὴν
ἔννοια τῆς ἐνιαίας, συμπαγοῦς, ἐξελικτικῆς διαδικασίας
ποὺ περικλείει τὴν ἐμπειρία ὅλων τῶν λαῶν, σὲ ὅλες τὶς
ἐποχές. Αὐτὸς ὁ ἱστορικὸς μηχανισμὸς ἐκδυτικισμοῦ
τοῦ κόσμου, κατὰ τὸν Φουκουγιάμα, δημιουργεῖ τὸ
μεῖζον θέμα τῆς πολιτικῆς τῶν ταυτοτήτων17, τὴ
νοηματοδότηση ἀλλὰ καὶ τὶς στρεβλώσεις τους.

Θέλω νὰ πῶ· ἀπὸ τὴ μιὰ πλευρὰ ἔχουμε τὶς ἀτομικὲς
ἐλευθερίες καὶ τὰ δικαιώματα τῶν συλλογικῶν
ταυτοτήτων καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη, τὶς παρερμηνείες τῶν
πολιτικοποιημένων ἐξουσιαστικῶν θρησκειῶν καὶ τοῦ
ἐθνικισμοῦ.

Ἆραγε, ἡ δική μας ἐθνικὴ ταυτότητα μὲ ποιὸ τρόπο θὰ
συνδυαστεῖ μὲ τὴ θρησκευτική; Κι αὐτὸς ὁ τρόπος, πῶς
θὰ ἐκφραστεῖ; Μὲ τὴν εὐχαριστιακὴ καὶ ἀξιοπρεπὴ
κοινωνία τῶν προσώπων; Μὲ τὸν δημοκρατικὸ καὶ
ἀνοιχτὸ πατριωτισμό; Ἢ μήπως, μὲ τὴν θεοκρατία, τὴν
θρησκοληψία, τὸν ζηλωτισμό, τὸν ἀντιδραστικὸ
ἐθνικισμὸ καὶ τὸν ἐπιθετικὸ λαϊκισμό;

16 Francis Fukuyama, Τὸ τέλος τῆς Ἱστορίας καὶ ὁ τελευταῖος ἄνθρωπος, ἐκδ. Λιβάνης 1992. 17 Francis Fukuyama, Ταυτότητα, ἐκδ. Ροπή.

[17] Κυρίες καὶ Κύριοι,

Εἴμαστε διατεθειμένοι, ὡς Ἐκκλησία, νὰ ξεκαθαρίσουμε
τὸ ρόλο καὶ τὴ θέση μας, μπροστὰ σὲ ὅλα, ὅσα ἢδη
προέκυψαν -μὲ τὴ Χάρη τοῦ Θεοῦ- καὶ ὅσα ἔρχονται
ταχύτατα;

Ὡς Ἕλληνες, θὰ εἴμαστε γιὰ νὰ τὰ διαχειριστοῦμε στὸν
τόπο μας;

Ὡς Ὀρθόδοξοι, θὰ ἔχουμε τὴν δυνατότητα νὰ τὰ
νοηματοδοτήσουμε;

Προκειμένου νὰ σώσουμε ναυαγούς, θὰ βγάλουμε τὴ
σχεδία τῆς Ἐκκλησίας στὸ πέλαγος, μὲ ἐμπιστοσύνη στὸ
λόγο τοῦ Χριστοῦ ὅτι δὲν θὰ καταποντισθεῖ ποτέ18; Ἢ
θὰ τὴν ἀφήσουμε νὰ βουλιάξει μέσα στο λιμάνι,
φοβισμένοι καὶ μὲ ψευδαίσθηση αὐτάρκειας, ὅτι τάχα
τὴν προφυλάσσουμε! Εἴμαστε ἕτοιμοι νὰ ταξιδεύσουμε;
ὄχι στὸ παρελθόν, μὲ τὴν μηχανὴ τοῦ χρόνου, ἀλλὰ στὸ
μέλλον, μὲ τὴν ἐλπίδα στὸν Χριστὸ καὶ στὴν Παράδοσή
μας.

Πρὶν τρεῖς μέρες, στὴν Πόλη, στὴ Σύναξη τῶν Ἱεραρχῶν
τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου, ὁ Πατριάρχης

18 Ματθ. 16,18 «πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς»

[18]

Βαρθολομαῖος ἀνέφερε στὴν εἰσηγητική του ὁμιλία,
ἕνα παράδειγμα ἀπὸ τὸ Γεροντικό:

Ἕνας ἀπὸ τοὺς φημισμένους πατέρες τῆς ἐρήμου στὴν
Αἴγυπτο, τὸν 4ον αἰῶνα, ὁ Ἅγιος Σεραπίων ὁ Σινδωνίτης,
πῆγε κάποτε στὴ Ρώμη. Ἐκεῖ τοῦ εἶπαν γιὰ μιὰ
περίφημη ἀσκήτρια, ποὺ ζοῦσε ἔγκλειστη σ’ ἕνα μικρὸ
δωμάτιο, χωρὶς ποτὲ νὰ βγαίνει ἀπ’ αὐτό. Ὁ Ἅγιος
Σεραπίων τὴν ἐπισκέφθηκε καὶ τὴ ρώτησε: «Γιατὶ
κάθεσαι ἐδῶ»; Καὶ ἐκείνη τοῦ ἀπάντησε: «Δὲν κάθομαι,
ταξιδεύω».

Καὶ ὁ Πατριάρχης, ἀπευθυνόμενος στοὺς Ἱεράρχες, μᾶς
ἐξήγησε: «Τὸ νὰ εἶσαι ἐπίσκοπος σημαίνει, μεταξὺ
ἄλλων, ὅτι εἶσαι ταξιδιώτης. Ταξιδεύομεν μέσῳ τοῦ
ἐσωτέρου χώρου τῆς καρδίας εἰς ἕν ἀτελείωτον
ταξίδιον, τὸ ὁποῖον δὲν μετρᾶται διὰ τῶν ὡρῶν τοῦ
ὡρολογίου ἢ διὰ τῶν ἡμερῶν τοῦ ἡμερολογίου, διότι
πρόκειται περὶ διαδρομῆς ἐντὸς τοῦ χρόνου ἀλλ’ ἐν
ταὐτῷ ἐντὸς τῆς ἀτέρμονος αἰωνιότητος. Πρόκειται
οὐσιαστικῶς περὶ τοῦ ταξιδίου μεταξὺ τοῦ Σταυροῦ καὶ
τῆς Τριημέρου Ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ
ἡμῶν, περὶ τῆς διαδρομῆς μεταξὺ οὐρανοῦ καὶ γῆς. Ἡ
ζωὴ τοῦ ἐπισκόπου εἶναι δύσκολος καὶ περιπετειώδης,
διότι εὑρίσκεται πάντοτε ἐν κινήσει καὶ προσμονῇ.
Πρόκειται περὶ μιᾶς ζωῆς συνεχῶν προκλήσεων,
δοκιμασιῶν καὶ περιπετειῶν, ἤτοι συνεχῶν καὶ
ἀλλεπαλλήλων σταυρώσεων καὶ ἀναστάσεων. … Ὁ
ἐπίσκοπος, ὡς ζῶν καὶ κινούμενος ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ,

[19]

μετέχει εἰς τὴν τραγωδίαν τῆς ἀνθρωπότητος ἢ μᾶλλον
ἡ τραγωδία τῆς ἀνθρωπότητος γίνεται προσωπικὴ
αὐτοῦ ὑπόθεσις, ἁπλῶς καὶ μόνον διότι τοῦτο
ἐπραγματοποίησε καὶ ὁ ἴδιος ὁ Κύριος ἡμῶν»19.

Τί μᾶς χρειάζεται; ἐμπιστοσύνη στὴν Ἐκκλησία καὶ
σεβασμὸς στὸν ἄρραφο χιτῶνα τοῦ Χριστοῦ. Αὐτά,
ἀφοῦ ὁ κορωνοϊὸς τὰ κλόνισε, πόσο πρέπει νὰ
προσέξουμε, ὥστε νὰ μὴν μᾶς «τσακίσει, ὅπως τὸ
σιτάρι»20 κάθε ἄλλη μελλοντικὴ ἔκπληξη ποὺ μᾶς
ἐπιφυλάσσει ὁ Θεός, προκειμένου νὰ βεβαιωθοῦμε ὅτι
«στὸ τέλος τοῦ αἰῶνα, μόνο τὰ λόγια του θὰ μείνουν»21.

Ἀστρονόμος καὶ πλανητικὸς φυσικός, ἔγραψε: «Γιὰ τὸν
ἐπιστήμονα, ποὺ ἔχει ζήσει μὲ πίστη στὴ δύναμη τῆς
λογικῆς, ἡ ἱστορία τελειώνει σὰν ἕνα κακὸ ὄνειρο. Ἔχει
σκαρφαλώσει τὶς ὁροσειρὲς τῆς ἄγνοιας… πλησιάζει νὰ
κατακτήσει τὴν ψηλότερη κορυφὴ καί, καθὼς σέρνεται
πάνω στὸν τελευταῖο βράχο, τὸν καλωσορίζει μιὰ
ὁμάδα θεολόγων, οἱ ὁποῖοι εἶναι καθισμένοι ἐκεῖ, ἐπὶ
αἰῶνες»22.

Δὲν ξέρω ἀπὸ ποιὲς ἐμπειρίες, ὁ διευθυντὴς τῆς NASA,
κατέληξε σ’ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα. Ξέρω ὅμως καλὰ πὼς
ποιμαντικὴ τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι, καὶ δὲν πρέπει νὰ

19 Βαρθολομαίου, Οἰκουμ. Πατριάρχου, Είσήγησις πρὸς τὴν Σύναξιν τῶν Ἱεραρχῶν τοῦ
Θρόνου, σελ 22, 1-9-21
20 Λουκ. 22,11 «Σίμων Σίμων, ίδοὺ ὁ σατανᾶς ἐξῃτήσατο ὑμᾶς τοῦ συνιάσαι ὡς τὸν σῖτον». 21 Α’Πέτρου, 1, 25 «τὸ ρῆμα Κυρίου μένει εἰς τὸν αἰῶνα». 22 Jastrow Robert, Ἀμερικανὸς ἀστρονόμος καὶ φυσικός, διευθυντὴς τῆς NASA.

[20]

πάψει νὰ εἶναι, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο τὰ μυστήρια τοῦ
Θεοῦ ποὺ διενεργοῦνται στὸν κόσμο μας, γιὰ χάρη μας,
θὰ ἐξομαλύνονται ἀπὸ πλευρᾶς σωματοτυπικῆς ὥστε
νὰ ἐμφανίζονται ἁπλούστερα, νὰ καθίστανται
εὐληπτότερα, νὰ νοοῦνται εὐχερέστερα καὶ νὰ
βιώνονται ἀνετότερα ἀπὸ τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο σὲ
κάθε ἐποχὴ τῆς δεσποτείας τοῦ Κυρίου μας.

Εκκλησία Online
Αποστολή
Αξιολόγηση επισκεπτών 0 (0 ψήφοι)

Προσθήκη σχολίου

Το email είναι ήδη εγγεγραμμένο στην ιστοσελίδα. Παρακαλώ συνδεθείτε ή ξαναπροσπαθήστε.

Δώσατε λάθος όνομα ή κωδικό

Sorry, you must be logged in to post a comment.