FILIOQUE: Θεολογικές και Σωτηριολογικές Συνέπειες του Filioque. Της Σοφίας Ατζάμπου. Η προσθήκη του Filioque (και εκ του Υιού) στο Σύμβολο της Πίστεως, αν και είναι η πιο διάσημη χριστιανική θεολογική έριδα, αφού έγινε η αιτία για το σχίσμα ανάμεσα στην Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που ισχύει έως σήμερα, δεν είναι κατανοητό από την πλειοψηφία το πόσο σοβαρές θεολογικές και σωτηριολογικές συνέπειες έχει.

Πολλοί θεωρούν ότι δεν είναι παρά μια ιδιοτροπία της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε θέματα διατύπωσης και πως μάλλον είναι θέμα φιλολογικής σχολαστικότητας και όχι πραγματικό θεολογικό πρόβλημα. Και τελικά, υπαινίσσονται πως ουσιαστικά δεν υπάρχει και καμιά σοβαρή διαφορά στο να ισχυριστούμε πως το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό.

Αρχή αυτής της παρανόησης είναι το ότι δεν έχει γίνει κατανοητή η διάκριση των τριών θεϊκών υποστάσεων. Όλοι λένε για μία ουσία και τρεις υποστάσεις αλλά δεν καταλαβαίνουν και όλοι τί σημαίνει αυτό.

Για να γίνει κατανοητό θα πρέπει να φέρουμε τη συζήτηση για την ουσία και την υπόσταση, στα ανθρώπινα μέτρα. Όλοι οι άνθρωποι, από άποψη ουσίας, συνιστούν ένα ον, τον άνθρωπο. Είναι το «ποιήσωμεν ἄνθρωπον [1]» που αναφέρεται στη Γένεση. Αυτή η ουσία υπάρχει σε δύο υποστάσεις, τον άντρα και τη γυναίκα, «ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς [2]».

Αυτές τις δύο υποστάσεις δεν είναι δυνατόν να τις μπερδέψουμε γιατί ξεχωρίζουν μεταξύ τους. Αυτό που τις ξεχωρίζει είναι το υποστατικό ιδίωμα καθενός. Για τον άντρα είναι η δυνατότητα να γονιμοποιεί και για τη γυναίκα η δυνατότητα να γονιμοποιηθεί. Αυτές οι δύο ιδιότητες δεν είναι κοινές, είναι ακοινώνητες οπότε, και είναι εκείνες που διακρίνουν δια παντός την ανδρική από τη γυναικεία υπόσταση.

Έχουμε λοιπόν ένα ον με μία κοινή ουσία και δύο ξεχωριστές υποστάσεις. Από τη στιγμή που μιλάμε για δύο ξεχωριστές υποστάσεις, αυτομάτως καταλαβαίνουμε πως μιλάμε για δύο διαφορετικά πρόσωπα. Επ’ ουδενί δεν μπορούμε να μπερδέψουμε έναν άντρα με μία γυναίκα. Φαίνεται ξεκάθαρα ότι είναι διαφορετικές υποστάσεις και άρα και διαφορετικά πρόσωπα.

Το αντίστοιχο συμβαίνει και με την Αγία Τριάδα. Υπάρχει μια κοινή ουσία, η θεία ουσία, και τρεις ξεχωριστές υποστάσεις, οι οποίες διακρίνονται από τα ακοινώνητα υποστατικά τους ιδιώματα. Τα υποστατικά αυτά ιδιώματα για τον Πατέρα είναι το ότι είναι αγέννητος, το ότι γεννά τον Υιό και το ότι εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα. Για τον Υιό το ότι γεννάται από τον Πατέρα και για το Άγιο Πνεύμα το ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα.

Κι ενώ ο Υιός του Θεού γεννάται και δεν γεννά, ως Λόγος του Θεού, κτίζει. Ο λόγος έχει διττή σημασία. Σημαίνει την έλλογη ομιλία, το ότι έχουμε συνείδηση τί λέμε και το λέμε με μία ορισμένη τάξη και ορισμένους κανόνες και δεν επαναλαμβάνουμε απλώς ήχους όπως π.χ. οι παπαγάλοι, και τη λογική.

Ο Πατέρας με τον Λόγο Του κτίζει τον κόσμο. Δεν τον γεννά γιατί με τη γέννηση μεταδίδεται η ουσία, κάτι που συμβαίνει και στους ανθρώπους. Με τη γέννηση μεταδίδουμε την ανθρώπινη ουσία κάνοντας παιδιά. Με τη λογική μας όμως δεν γεννούμε αλλά δημιουργούμε, κτίζουμε.

Και ό,τι προέρχεται από τη λογική, δηλαδή οποιοδήποτε κτίσμα, είναι κατώτερό μας γιατί είναι κάτι κατασκευασμένο από εμάς και όχι γεννημένο από εμάς. Γιατί μόνο ό,τι γεννάται από άνθρωπο είναι άνθρωπος. Ό,τι όμως προέρχεται από τον άνθρωπο ως συνέπεια της χρήσης της λογικής του, είναι κατασκεύασμα και είναι κατώτερο από τον άνθρωπο.

Άρα λοιπόν, και στον Θεό ο,τιδήποτε προέρχεται και με τη μεσολάβηση του Λόγου είναι κτίσμα και δεν είναι Θεός. Θα ήταν Θεός μόνο αν προερχόταν από γέννα ή εκπόρευση, όμως ο Λόγος του Θεού είναι και Υιός Του και ως Υιός δεν γεννά αλλά μόνο γεννάται και δεν εκπορεύει. Το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, για να το πούμε συνοπτικά, ως Υιός δεν γεννά μόνο γεννάται και ως Λόγος δεν γεννά αλλά κτίζει.

Και αφού ό,τι προέρχεται και με τη μεσολάβηση του Λόγου του Θεού είναι κτίσμα, τότε όταν λέμε πως το Άγιο Πνεύμα προέρχεται και από τον Λόγο του Θεού με την προσθήκη του Filioque, ταυτόχρονα λέμε πως είναι κτίσμα. Και αν είναι κτίσμα, τότε δεν μπορεί να είναι Θεός.

Αν όμως το Άγιο Πνεύμα δεν είναι Θεός, τότε δεν υφίσταται η Αγία Τριάδα γιατί πλέον έχουμε μια Δυάδα θείων προσώπων και ένα κτίσμα. Άρα με την προσθήκη του Filioque δεν μιλάμε για τον χριστιανικό Θεό, αφού ο χριστιανικός Θεός είναι Τριαδικός, αλλά μιλάμε για έναν άλλον Θεό. Έχουμε δημιουργήσει έναν άλλον Θεό.

Με τον υποβιβασμό του Αγίου Πνεύματος σε κτίσμα, διαλύεται και η Εκκλησία, η οποία ιδρύθηκε και υπάρχει χάρη στην εντός της παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Αν το Άγιο Πνεύμα δεν είναι Θεός, τότε δεν υπάρχει καμία αγιαστική δύναμη μέσα στον κόσμο. Δεν υπάρχουν μυστήρια, δεν υπάρχουν άγιοι, δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να σώσει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν σώζεται και παραμένει δέσμιος του προπατορικού αμαρτήματος, ενώ η θυσία του Θεανθρώπου φαίνεται να έχει γίνει χωρίς λόγο, αφού ο άνθρωπος συνεχίζει να είναι αποκομμένος από τον Θεό.

Δεν είναι λοιπόν, η προσθήκη του Filioque ασήμαντη ή χωρίς συνέπειες, ούτε είναι σχολαστική προσήλωση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη λεπτομέρεια. Είναι ένα σοβαρότατο θεολογικό θέμα, που καταργεί τον Τριαδικό Θεό και θέτει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη της Εκκλησίας και τη σωτηρία του ανθρώπου, αφού ακυρώνει τη θυσία του Χριστού και το σωτηριώδες έργου του Θεού.

Σοφία Ατζάμπου

Παραπομπές – Επεξηγήσεις

[1] Γεν. 1 ,26: «καὶ εἶπεν ὁ Θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον…»

[2] ό.π., 1,27: «ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς»

Εκκλησία Online
Γράψε το σχόλιό σου

Αφήστε μια απάντηση

Comment moderation is enabled. Your comment may take some time to appear.