Εορτολόγιο: Αγία Φωτού - 2 Αυγούστου. Η Αγία Φωτεινή η Κυπρία. Ανάμεσα στο πλήθος των οσιακών μορφών, που με τους ασκητικούς ιδρώτες, τα ρεύματα των δακρύων της κατανύξεως και τους λοιπούς θεοφιλείς καμάτους τους άρδευσαν και αγίασαν, απ’ άκρη σ’ άκρη, τη φιλάγια της Κύπρου γη, είναι γνωστή και μία μικρή σε αριθμό ομάδα αγίων γυναικών.

Και γι’ αυτές πάλι ελάχιστα κατά κανόνα είναι τα βιογραφικά στοιχεία, που έφθασαν μέχρις εμάς, όσα, Πρόνοια Θεού, διασώθηκαν από τον πανδαμάτορα χρόνο και τις ποικίλες ιστορικές περιπέτειες του πολύπαθου νησιού μας, της Κύπρου.

Ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους, με μια Παγκύπρια τιμή και ακτινοβολία, κατέχει αναμφίβολα η Αγία Φωτεινή η Καρπασίτιδα, η γνωστή στον λαό και ως Αγία Φωτού [1], που έζησε κατά την πρώιμη μάλλον βυζαντινή εποχή [2], αλλά δυστυχώς δεν γνωρίζουμε σήμερα τα σχετικά με τον βίο της.

Σύμφωνα με τοπική παράδοση, η φωτώνυμη αυτή Οσία καταγόταν από την αρχαία πόλη του Καρπασίου.

Αυτό, που με βεβαιότητα γνωρίζουμε, είναι ότι διήλθε τον ασκητικό της βίο σ’ ένα ευρύχωρο λαξευτό υπόγειο σπήλαιο μέσα στο σημερινό χωριό Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας. Το σπήλαιο τούτο, που διατηρείται σε εξαίρετη γενικά κατάσταση μέχρι και τις μέρες μας, είναι πιθανόν να προϋπήρχε της Aγίας Φωτεινής, και ίσως παραπέμπει σε Πρωτοχριστιανικούς ή και Πρωτοβυζαντινούς χρόνους.

Σ’ αυτό υπάρχουν εσωτερικές προεκτάσεις, υπό μορφή σηράγγων, διασώζονται δε και λαξευμένες εσοχές στα τοιχώματα για την τοποθέτηση λύχνων.

σπήλαιο και τάφος της Αγίας Φωτεινής

Το σπήλαιο και ο τάφος (στη γωνία αριστερά̀) της Αγίας Φωτεινής.

Αξίζει στη συνάφεια αυτή να τονισθεί πως το ασκητήριο – σπήλαιο της Αγίας Φωτεινής δεν αποτελεί μεμονωμένο χώρο ή γεγονός, αλλά εντάσσεται σε σύμπλεγμα ασκητηρίων της ευρύτερης εκεί περιοχής. Σ’ αυτά περιλαμβάνονται οι γνωστοί βυζαντινοί ναοί της Αγίας Σολομονής έξω από την Κώμα του Γιαλού (9ου αιώνα), της Αγίας Παύλης στην Αγία Τριάδα Γιαλούσας, της Αγίας Θέκλης στη Γιαλούσα, και της Αγίας Βαρβάρας πλησίον της Κορόβειας (8ου αιώνα).

Κάτω από τους τρεις πρώτους αυτούς ναούς υπάρχουν λαξευτοί ταφικοί θάλαμοι με αρκοσόλια [3], ενώ πλησίον του τελευταίου (τής Αγίας Βαρβάρας) ευρίσκονται λαξευτά σπήλαια, που λειτούργησαν ως ασκητήρια, ενδεικτικά πιθανότατα της κατά τη μεσοβυζαντινή τουλάχιστον περίοδο ακμής στην περιοχή του γυναικείου μοναχισμού, εάν κρίνουμε από την αφιέρωση των ως άνω ναών σε γυναίκες Αγίες.

Στο πιο πάνω λοιπόν σπήλαιο στο χωριό Άγιος Ανδρόνικος αγωνίσθηκε ασκητικά η Οσία Φωτεινή με νηστεία, αγρυπνία, προσευχή, αγνότητα, ταπεινοφροσύνη, υπομονή και τις άλλες ευαγγελικές αρετές, με τις οποίες κατέστη πάμφωτο σκεύος Θεού, δοχείο των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος, φωτοφόρα και φωτόμορφη. Κατάμεστη λοιπόν των καρπών της αγιότητας, κοιμήθηκε εν Κυρίω και τάφηκε στο ασκητήριό της. Ο τάφος της, που βρίσκεται στο δυτικό μέρος του σπηλαίου, παρέμεινε για αιώνες αγνοημένος.

Για πρώτη φορά εντοπίσθηκε μετά από θεία αποκάλυψη κατά το πρώτο μισό του 15ου αιώνα, σύμφωνα με τη σύγχρονη μαρτυρία του γνωστού Κυπρίου μεσαιωνικού χρονογράφου Λεοντίου Μαχαιρά. Τούτο ήταν ασφαλώς οικονομία Θεού, για να παρηγορήσει τους υπόδουλους τότε στους Φράγκους παπικούς κατακτητές Κυπρίους και να τους στηρίξει στην Ορθόδοξη πίστη.

Η αναφορά αυτή του Μαχαιρά, που αποτελεί και την αρχαιότερη γνωστή γραπτή μαρτυρία για την Οσία Φωτεινή, έχει ως εξής (αποδίδουμε το κείμενο σε μετάφραση, θέτοντας σε παρένθεση επεξηγηματικές – διασαφηνιστικές λέξεις/φράσεις):

«Ακόμη βρίσκεται στην(περιοχή) Ακρωτίκη, στην κώμη  του Αγίου Ανδρονίκου της Κανακαριάς -έχει λίγο καιρό και βρέθηκε με αποκάλυψη Θεού- (μία άλλη Αγία), που την ονομάζουν Αγία Φωτεινή, και ο τάφος της είναι κάτω από τη γη (σε σπήλαιο). (Εκεί) υπάρχει (Άγιο) Βήμα και τελείται η Θεία Λειτουργία. Επίσης εκεί υπάρχει νερό-αγίασμα, και (στο πηγάδι που βρίσκεται) έχει πολύ βάθος το νερό, και στο γύρισμα του φεγγαριού πήζει επάνω το νερό (αγίασμα), όπως πήζει ο πάγος, και γίνεται μία τσίππα. Και τη βγάζουν (από το πηγάδι) σαν μια πλάκα πάγου. Κι άμα αρχίζει να λιώνει, γίνεται λεπτό σαν σκόνη, και τη βάζουν στα μάτια τους οι τυφλοί και θεραπεύονται» [4].

Έκτοτε η Αγία Φωτεινή, και μέχρι τις μέρες μας, ενεργεί πλείστα όσα θαύματα σ’ αυτούς που με πίστη προσέρχονται και προσεύχονται σ’ αυτήν. Κατ’ εξαίρεση έλαβε, κατά την επωνυμία της, τη Χάρη της θεραπείας των ποικίλων οφθαλμικών παθήσεων, μάλιστα των τυφλώσεων, χορηγώντας άφθονα τις ιάσεις με το νερό του αγιάσματός της [5]. Το πηγάδι του περιωνύμου αυτού αγιάσματος, πού, όπως είδαμε, αναφέρει και ο Λεόντιος Μαχαιράς, βρίσκεται στο άκρο λαξευμένης προς τα βόρεια του σπηλαίου σήραγγας. Σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες, το αγίασμα αυτό στέρεψε το 1974, μετά την τουρκική εισβολή, ένεκα της βεβήλωσης του χώρου από τους Τούρκους.

Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής στον Άγιο Ανδρόνικο Καρπασίας

Πέραν της μαρτυρουμένης χρήσης του σπηλαίου τούτου ως ναού ήδη από την περίοδο της Φραγκοκρατίας, αλλά και μέχρι πρόσφατα (το έτος 1974), ο χώρος αυτός λειτούργησε πιθανότατα και ως Μονή. Αργότερα (ίσως επί τουρκοκρατίας) λειτούργησε επάνω και πέριξ του σπηλαίου μικρή ανδρώα Μονή, που διαλύθηκε περί το τέλος του 19ου αιώνα [6].

Ο ναός, που βρίσκεται σήμερα πάνω από το σπήλαιο, κτίσθηκε επί αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσάνθου (1767-1810), λειτουργούσε δε προ της εισβολής ως ο ενοριακός ναός του χωριού Άγιος Ανδρόνικος [7].

Εξαιτίας των ποικίλων ιστορικών της Κύπρου περιστάσεων, ο τάφος της Οσίας προφανώς καλύφθηκε και πάλι μετά την ανωτέρω εύρεσή του, προς αποφυγή σύλησης του ιερού της λειψάνου, και με τα χρόνια και πάλι λησμονήθηκε. Για δεύτερη φορά ανευρέθη επί αρχιεπισκόπου Κύπρου Σιλβέστρου (1718-1733) από τον τότε επιστάτη της Μονής της Οσίας, οικονόμο Άνθιμο. Επιθυμώντας δηλαδή αυτός να ευρυχωρήσει το σπήλαιο, έσκαψε προς τα δυτικά, όπου βρήκε ξανά τον τάφο και το ιερό λείψανο της Αγίας Φωτεινής, πάνω στο οποίο υπήρχε μαρμάρινος σταυρός, που έφερε την επιγραφή:

Φωτεινή οσία, νύμφη Χριστού.

Τούτο υπήρξε και πάλι έργο της Πρόνοιας του Θεού, για τη στήριξη του τουρκοκρατούμενου και δεινοπαθούντος πιστού λαού της Κύπρου. Αφού τότε ειδοποιήθηκε σχετικά ο αρχιεπίσκοπος Σίλβεστρος, πρόσταξε και ασφάλισαν το άγιο λείψανο μέσα στον τάφο. Αργότερα ανακομίσθησαν από εκεί τα ιερά αυτά λείψανα, κατά δε το 1974 μετακομίσθηκαν στην ιερά αρχιεπισκοπή Κύπρου.

Ναοί επ’ ονόματι της Αγίας Φωτεινής βρίσκονται και σε άλλα μέρη της Κύπρου, αλλά δεν είναι γνωστό εάν ετιμάτο εκεί αρχικά η Κυπρία Οσία, η Καρπασίτιδα ή η ομώνυμη Μεγαλομάρτυς, η Σαμαρείτιδα. Πιθανότατα όμως στους παλαιούς ναούς στην Αμμόχωστο και τον Γερόλακκο να ετιμάτο η Κυπρία Φωτεινή, όπως και στο (μεταγενεστέρως τουρκοκυπριακό) χωριό Φώττα (ή Φότα), που αρχικά εκκαλείτο Αγία Φωτεινή, μετονομάσθηκε δε έτσι από τους Τουρκοκυπρίους [8].

Παλαιότερη γνωστή φορητή εικόνα της οσίας είναι μία του έτους 1811, έργο του γνωστού ζωγράφου ιερομονάχου Λαυρεντίου, που κλάπηκε κατά την εισβολή από τους Τούρκους και πωλήθηκε στην Ευρώπη [9]. Αυτή, όπως και οι σωζόμενες νεότερες εικόνες, παριστούν την Αγία Φωτού με μοναχική ενδυμασία και να φέρει στο δεξί της χέρι Σταυρό. Η μνήμη της Αγίας Φωτεινής εορτάζεται στις 2 Αυγούστου [10], ημέρα κατά την οποία, μέχρι και πριν την τουρκική εισβολή του 1974, ετελείτο μεγάλη πανήγυρη στο χωριό Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας, στην οποία μετέβαινε κατά κανόνα και ο εκάστοτε αρχιεπίσκοπος Κύπρου [11].

Ταῖς τῆς φωτοφόρου καὶ φωτωνύμου ὁσίας ἁγίαις πρεσβείαις, ὁ Θεός, φώτισον καὶ ἡμῶν τὰ ὄμματα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ ἐλέησον ἡμᾶς, ὡς μόνος Οἰκτίρμων. Ἀμήν!

Αρχιμανδρίτης Φώτιος Ιωακείμ

Τιμούμε την μνήμη της στις 2 Αυγούστου εκάστου έτους.

Εγγραφείτε στο κανάλι μας στο YouTube

Επεξηγήσεις – Παρατηρήσεις

[1] Το όνομα της αγίας Φωτού παράχθηκε από τη γενική του συγγενικού ονόματος της αγίας, η Φωτὼ (τής Φωτούς), αποτελεί δε σύνηθες γλωσσικό φαινόμενο αναγόμενο στη βυζαντινή εποχή (τής αποδόσεως δηλ. θηλυκών κυρίων προσηγορικών ονομάτων εις -ού, π.χ. Σωφρονού, Κυριακού, Παρασκευού κ.λπ.).

[2] Όχι μόνο ο χώρος ασκήσεως της οσίας, αλλά και ο τύπος του τάφου της, πού, παρά τις μεταγενέστερες επεμβάσεις (κατά τις δύο ανευρέσεις του), διακρίνεται εμφανώς ότι ήταν αρκοσόλιο (βλ. επόμενη σημ.), παραπέμπουν στην παλαιοχριστιανική περίοδο.

[3] Η λ. αρκοσόλιο (από το λατινικό arcosolium, προερχόμενο από τις λ. arcus=τόξο και solium=σορός, θήκη, τάφος), δηλώνει τους τοξωτοὺς τάφους, που κατασκευάζονταν κατά τη ρωμαϊκή-παλαιοχριστιανική περίοδο. Ο τάφος του τύπου τούτου, που προεξείχε λίγο από το δάπεδο, επιστεγαζόταν από τοξωτή οροφή, δίνοντας έτσι ένα πλαστικό βάθος στην κατασκευή. Τα αρκοσόλια των Αγίων διακοσμούνταν συνήθως με ποικίλες παραστάσεις (νωπογραφίες).

[4] Λεοντίου Μαχαιρά, Χρονικόν, στο: R. M. Dawkins (επιμ.), Leontios Makhairas, Recital concerning the Sweet Land of Cyprus entitled ‘Chronicle’, Οξφόρδη1932, τόμ. I, §34, σσ. 32-35. Τα τού Μαχαιρά περιληπτικά αναφέρουν καὶ οι D. Strambaldi (Chronicha, σ. 14), Fl. Bustron (Historia, σ. 34) καὶ αρχιμανδρίτης Κυπριανός (Ιστορία χρονολογική, σ. 352).

[5] Η και από το όνομα της οσίας Φωτεινής απορρέουσα θαυματουργική Χάρη της θεραπείας των οφθαλμικών παθήσεων έχει αντίστοιχη περίπτωση τα μετά θάνατον θαύματα της ομώνυμης Μεγαλομάρτυρος Φωτεινής της Σαμαρείτιδος στην Κωνσταντινούπολη, όπου μάλιστα υπήρχε και αγίασμα, θεραπευτικό των ασθενειών (βλ. «Ἡ εὕρεσις τῶν λειψάνων τῆς ἁγίας μεγαλομάρτυρος Φωτεινῆς καὶ μερικὴ ταύτης θαυμάτων ἐξήγησις», στο: Fr. Halkin, Hagiographica Inedita Decem, Corpus Christianorum Series Graeca, No. 21, Louvain 1989, σσ. 111-125 [κείμενο], και σχετικά σχόλια στο: Alice-Mary Talbot, «The posthumous miracles of St. Photeine», Analecta Bollandiana, 112 [1994], σσ. 85-104).

[6] Για τη μικρή αυτή Μονή της Οσίας βλ. στο: Ν. Γ. Κυριαζής, Τα Μοναστήρια εν Κύπρω, Λάρνακα 1950, σ. 99 και, Κωστής Κοκκινόφτας-Θεοχαρίδης Ιωάννης, «Μοναστηριακά δεδομένα σύμφωνα με το Κατάστιχο VΙ της αρχιεπισκοπής Κύπρου (1825)», Επετηρίδα Κέντρου Μελετών Ι. Μ. Κύκκου, 4, σσ. 241-309, μάλιστα Πίν. 1-3 και Χάρτης 3.

[7] Σύμφωνα με πληροφορίες των εγχωρίων, στην τουρκοκυπριακή συνοικία (τουρκομαχαλλά) του Αγίου Ανδρονίκου, υπήρχε ναός του Αγίου Ανδρονίκου, ερειπωμένος σήμερα.

[8] Τους ναούς και τα αγιώνυμα τοπωνύμια στην Κύπρο, Αγία Φωτεινή και Αγία Φωτού, βλ. στα: Christodoulou Menelaos and Konstantinides Konstantinos, A complete Gazetteer of Cyprus, τόμ. I, Λευκωσία 1987, σ. 20, και Jack Goodwin, An Historical Toponymy of Cyprus, τόμ. I, Λευκωσία 51985, σ. 299. Ας σημειωθεί πως ο ναός της Οσίας στην Ακανθού (19ου[;] αι.) ήταν ο κοιμητηριακός του χωριού, υπήρχε δε παλαιότερα ναός της και στην Κυθρέα.

[9] Η εικόνα αυτή της οσίας, μαζί με άλλες εικόνες από την Κύπρο, κλεμμένες μετά την εισβολή από Τούρκους εμπόρους αρχαιοτήτων, παρουσιάσθηκαν σε έκθεση στη Γερμανία και τιτλοφορήθηκαν ως προερχόμενες από το Άγιον Όρος (!), μετά δε εξαφανίσθηκαν (βλ. Κατάλογο της Εκθέσεως, Ikonen des Ostens. Kultbilder aus fünf Jahrhunderten, St. Otto-Verlag Bemberg, Germany, No. 30, σ. 124, «Heilige Fotinia»).

[10] Παλαιότερη σωζόμενη Ακολουθία της οσίας, που ασφαλώς σχετίζεται με την επί αρχιεπισκόπου Σιλβέστρου επανεύρεση του ιερού λειψάνου της, είναι η συμπιληθείσα από τον μοναχό Ακάκιο στο γνωστό του χγφ. Πεντέορτον (1732/1733), που δημοσιεύθηκε στο: Κυπρία και Σπουδαί, ΙΑ΄ (1947), σσ. 77-97, με σχετικά προλεγόμενα στις σσ. κη΄- κθ΄ (το Συναξάριο είχε προδημοσιευθεί από τον Ιω. Συκουτρή στα Κυπριακά Χρονικά, Β΄ [1924], σσ. 238-240). Η αυτή σχεδόν Ακολουθία (με μικρές διαφορές) βρίσκεται στο γραμμένο από τον Αντώνιο Τεϊρμεντζόγλου χγφ. Ι. Μητροπόλεως Κιτίου 25 (αρχών του 19ου αι.), σσ. 246-287. Αμφότερες στερούνται οποιασδήποτε πρωτοτυπίας (ως και οι μεταγενέστερες υπό των Μαχαιριωτών Ιγνατίου [1881] και Μητροφάνους [1899]). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Συναξάριό τους, που στον Τεϊρμεντζόγλου αποδίδεται με διαφορές, αλλά περιέχει τα αυτά βασικά στοιχεία. Αξιοσημείωτο ότι σ’ αυτό (τού Τεϊρμεντζόγλου) γίνεται το πρώτον αναφορά στην επί Σιλβέστρου ανεύρεση του λειψάνου της οσίας – στον Ακάκιο υπονοείται, αλλά δεν αναφέρεται ρητά— από τον οικονόμο Άνθιμο (και όχι Νικόδημο, όπως βραδύτερα επικράτησε), και ότι τότε (περίπου τέλη 18ου/αρχές 19ου αι.) το λείψανο βρισκόταν ακέραιο μέσα στον τάφο. Νέα ασματική Ακολουθία, ποίημα του Υμνογράφου Χαραλάμπους Μπούσια, περιλήφθηκε (μαζί με τη σχετική βιβλιογραφία) στα Κύπρια Μηναία, Ι΄ (Αύγουστος), σσ. 21-38.

[11] Ως γνωστό, με την Bulla Cypria του πάπα Αλεξάνδρου Δ΄ (1260) καταργήθηκε ο τίτλος και θεσμός του αρχιεπισκόπου Κύπρου, οι δε επισκοπές της νήσου περιορίσθηκαν από 14 σε 4. Μεταξύ των επισκοπών αυτών που καταργήθηκαν ήταν και αυτή του Καρπασίου, όπου εξορίσθηκε ο επίσκοπος Κωνσταντίας – Αμμοχώστου. Με την ανασύσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας Κύπρου μετά την κατάληψη της νήσου από τους Τούρκους (1570/1571), η επισκοπή Καρπασίου (καθώς και η της Αμμοχώστου) περιέρχεται υπό τη δικαιοδοσία του αρχιεπισκοπικού θρόνου. Πρόσφατα (2007), με τη διεύρυνση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας Κύπρου, ανασυνεστήθη η επισκοπή Καρπασίου και εξελέγη και χωρεπίσκοπος Καρπασίας ο κ. Χριστοφόρος.

Εκκλησία Online
Αποστολή
Αξιολόγηση επισκεπτών 0 (0 ψήφοι)

Προσθήκη σχολίου

Το email είναι ήδη εγγεγραμμένο στην ιστοσελίδα. Παρακαλώ συνδεθείτε ή ξαναπροσπαθήστε.

Δώσατε λάθος όνομα ή κωδικό

Sorry, you must be logged in to post a comment.